حکمت مطهر صفحه 82

علم جدیدی به شمار می رود؟ بین دو علم هم عرض، چه چیزی باعث تمایز خواهد بود؟

برخی گفته اند «تفاوت علم ها به تفاوت غایات است. غرض دو علم متفاوت می شود در نتیجه از هم جدا می گردند». برخی دیگر در مسائل و احیاناً محمولات مسائل، تفاوت را جستجو می کنند. بنده به عنوان یک طلبه دیدگاه دیگری دارم. متصورم ملاک واحدی برای درک تفاوت بین علوم، اعم از علوم حقیقی و اعتباری، نمی توان قائل شد بلکه باید به نحو «مانعه الخلو»(1) قائل باشیم که بین علوم، تفاوت جوهری و اساسی وجود دارد. تمایزها می تواند به دو لایه ماهوری و هویتی تقسیم شود. تفاوت بعضی علوم با برخی دیگر ماهوی است و قسمتی از تفاوت ها را باید هویتی یا ساختاری دانست. اینها تفاوت های صوری هستند. اکنون به تفاوت های ماهوری و جوهری اشاره می کنیم.

یک علم، از عناصر رکنی بسیاری برخودار است که آن عناصر رکنی، هویت و ماهیت علم را تشکیل می دهند. مبادی یک علم؛ وسیع تر از آن، مبانی یک علم؛ و موضوع یک علم اهمیت زیادی دارد. هر علمی دارای مبادی و مبانی نیست. به تعبیر جدیدتر، دارای فلسفه مضاف است. هر علمی موضوع دارد. طب، موضوعی دارد غیر از موضوع روانشناسی! طب معطوف به بدن و روانشناسی معطوف به نفس است. هر علمی دارای غایتی دیده می شود که نشان می دهد چرا این علم تکوُّن یافت. علاوه بر غایت، فایده یا فوایدی نیز دارد. کارکردهای یک علم چیست؟ همه علوم دارای روش و منهج هستند و خود نیز مولود یک روش علمی