آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 292

1. دریافت درست بیچارگی و درماندگی خویش؛

2. خود را در قضبه قدرت وجدانی حق دیدن و و از دیگران بریدن؛

3. درک و دریافت یگانگی و تجرید حق در همه شئون حیات خویش.(1)

بنابراین، مقام فقر، مقامی است که با تجربه همه­جانبه و درک درونی آن به حقیقت عرفان راه می­یابد و در هر مرحله و رتبه­ای، فقر مناسب همان مرحله و رتبه باید تجربه و شهود شود، چنان­که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الفقر سواد الوجه فی الدارین»(2) که ترجمه­اش، شعر شبستری در گلشن راز است:

سیه­­رویی ز ممکن در دو عالم

جدا هرگز نشد والله اعلم

سیه­رویی، همان فنای کامل و نیستی و نابودی محض دنیا و آخرت است؛ زیرا عدم، همان سیاهی و ظلمت است و وجود جز «نور» چیز دیگری نیست و چه زیبا پیر عارفان عصر ما، حضرت امام خمینی رحمه الله در اشعارِ شهودی و ابیات حکیمی­اش فرمود:

نیستم و نیست که هستی همه در نیستی است

هیچم و هیچ که در هیچ نظر فرمایی

اَلا یاایها السّاقی زمَی پرساز جامم را

که از جانم فرو ریزد هوای ننگ و نامم را

آری، حقیقت «لااله الاالله»، توحید حقیقی و نشانی از اندکاک همه هستی در ذات الهی و استغراق عَبْد در دریای وحدت «معبود» است. اگر به «نفس» و «جان» خویش برگردیم، نغمه دل نشین توحیدی و ندای روح­بخش فنای خویش را در ذات باقیِ مطلق به گوش باطن می­شنویم و به چشم دل می بینیم.