آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 293

خوشا به حال سالکی که به عدمِ «ارغنونی» رسید و در عَدَمِسْتان زندگی کرده و هرگز برای خویش هستی و وجود نمی­بنید و می­گوید: «با هستی و هستی­طلبان پشت به پشتیم همه» و «با نیستی از روز ازل گام به گامیم.» چنین انسان­هایی، بیداردل و بینادل هستند و به «نور خدا»، فقر و نیستی و نیاز خویش را حس و لمس می­کنند و با چشم «توحیدی»؛ توحید افعالی، صفاتی و ذاتی به عالم و آدم می­نگرند.

اگر سالکی، این مقام را که «مقام فقر» است، عمیقاً تجربه و شهود کند، مقام «توحید تام» را تجربه خواهد کرد. در حقیقت، مقام «اخلاص» در خلوص فعلی (مُخْلِص) و خلوص ذاتی (مُخْلَص) از راه فقرشناسی و فقرباوری وجودی به دست می­آید. حافظ شیرازی، چه زیبا به مقام دل و قلب یا عالم مثال و ملکوت و جان و روح یا عالم عقل و جبروت اشاره کرده و سروده است:

دردم از یار است و درمان نیز هم

دل فدای او شد و جان نیز هم

و در ساقی­نامه می­گوید:

دَرِ خاکروبان می خانه­کوب

ره می­فروشان می خانه ­روب

مگر آب و آتش خواصت دهند جج

ز هستی به مستی خلاصت دهند

که حافظ چه بر عالَم جان رسید

چه از خود برون شد به جانان رسید

پس، از عالم جان یا عالم عقل و جبروت، به جانان «عالم لاهوت» رسید(1) و این یعنی از خود تا خدا سفر کردن، که راهش از «فقر» می­گذرد. ازاین رو، باور کنیم که فقیر، بلکه عین فقریم: