آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 295

فصل پنجم: صبر

اشاره

فصل پنجم: صبر

زیر فصل ها

1. چیستی صبر

2. اقسام و مراتب صبر

3. صبر در احادیث

1. چیستی صبر

1. چیستی صبر

«صبر» از ویژگی­های «انسان» است؛ زیرا انسان از عقل و معرفت و شهوت و غضب یا قوای ادراکی و تحریکی برخوردار است و جنگ و جهاد همواره میان این دو گروه رخ می­دهد و «صبر» در درگیری میان قوای یاد شده خودنمایی می­کند. حیوان و فرشته به صبر نیاز ندارند؛ زیرا در حیوان، شهوت منهای عقل و در فرشته، عقل بدون شهوت است و نزاع و تضاد و تزاحم در آنها معنا ندارد.

چون عَدو نبود جهاد آمد محال

شهوتت نبوَد، نباشد امتثال

صبر نبود چون نباشد میلِ تو جج

خصم چون نبوَد چه حاجَت میل تو(1)

خواجه نصیرالدین طوسی در معنای «صبر» می­گوید: «هُوَ حَبْسُ النَّفْس مِنَ الْجُزْع فی وَقْتِ وُقُوع الْمَکْرُوهِ وَ اِنّما یَکُونُ ذلِکَ بِمَنْعِ باطِنَهَ مِنَ الْاِضْطِرابِ وَ لِسانَهُ مِنَ الشَّکْوی وَ اَعْضائَهُ مِنَ الْحَرَکاتِ غَیْرِالْمُعْتادَهِ»؛(2) یعنی صبر که نگه داری نفس از جزع هنگام وقوع ناملایمات است، باطن انسان را از اضطراب، زبانش را از شکایت و اعضا و جوارحش را از حرکات غیرعادی باز