آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 310

سه- ترک نمودن هر گونه ادعا و گردن­فرازی.

2. توکل همراه با طلب و سبب­سوزی برای رسیدن به سه چیز:

الف) درست و راست نمودن توکل.

ب) در هم کوبیدن خودخواهی و برتری­جویی.

ج) فراغ بال برای پاسداری از واجبات.

3. توکل همراه با شناختی که انسان را از این اندیشه که کار واگذار به خود اوست، رهایی بخشد و نهایتاً از قید چنین توکلی آزاد شود و دریابد که خدا را در هیچ کاری شریکی نیست و همه امور به دست اوست.(1)

3. معانی مراتب و درجات توکل در احادیث:

3. معانی مراتب و درجات توکل در احادیث:

1. امام رضا علیه السلام : «_ لم_ّایسئل عن حدّالتوکّل _ : اَن لاتخاف مع­الله احداً».(2)

2. امام علی علیه السلام : «التوکّل التّبری مِن الحولِ و القوّه، و انتظار مایأتی به القَدَر».(3)

3. جبرئیل علیه السلام : «لم_ّاسأله النّبی صلی الله علیه و آله عن التوکّل علی­الله: العلم بانّ المخلوق لایضرّ و لاینفع، و لایعطی و لایمنع، واستعمال الیأس من الخلق فاذا کان العبد کذلک لم یعْمَلْ لِاَحَدٍ سوی­الله و لم یرْجُ و لَمْ یخَفْ سوی­الله، و لم یطْمَعْ فی احدٍ سوی­الله، فهذا هو التوکل».(4)

در احادیث یادشده، چیستی توکل از خدا ترسیدن و از غیرخدا ترس نداشتن، بری شدن از نیرو و توانایی خویش و چشم به راه مقدرات الهی شدن و دانستن اینکه مخلوق، قدرتی در سودرسانی و ضرر زدن ندارد و در دادن و ندادن نیز کاره­ای نیست و به کلی چشم امید از خلق کندن و در نتیجه، چنین انسانی جز برای خدا کار نمی­کند و از او بیم و امید ندارد و تنها چشم طمع به خدا دارد، تفسیر شده است.

4. امام رضا علیه السلام : «اَلتَوکَّلُ دَرَجاتٌ، مِنْها اَنْ تَثِقَ بِهِ فِی اَمْرِکَ کُلَّه فیما فَعَل بکَ، فَما فَعَلَ

1- راه و رسم منزل­ها، ج 1، ص 261.
2- میزان الحکمه، ج 14، ص 7056، ح 22530.
3- میزان الحکمه، ج 14، ص 7056، ح 22524.
4- میزان الحکمه، ج 14، ص 7056، ح 22523.