آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 315

النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلَی رَبِّک رَاضِیهً مَرْضِیهً»،(1) همه از تکامل نفسِ سالک در اثر عرفان و عشق و عبودیت الهی خبر می­دهد.

مرتبه «رضا»، از مراتب عالی سلوک عرفانی و به تعبیری، نهایت مقام سالک است؛ زیرا «رضا» مقام واصلان است، نه «مقام سالکان»؛ چه اینکه سالک پس از طی مقامات معنوی و استکمال نفس در طی مراتب سلوکی، به درجه­ای از یقین می­رسد که اتصاف به صفت طمأنینه پیدا می­کند.

در حدیثی از امام زین­العابدین علیه السلام آمده است: «اَعْلی درجه الزهد اَدْنی درجه الورع، واعلی درجه الوَرَع ادنی درجه الیقین، و اعلی درجه الیقین اَدْنی درجه الرّضا»(2) که ناظر به سیر و سلوک فرد در رسیدن به «مقام رضا» است، چنان­که در تفسیر معنای رضا آمده است: «قال رسول­الله صلی الله علیه و آله لجبرئیل: فماتفسیر الرّضا؟ قال [جبرئیل]: الراضی لایسْخَطُ علی سیدِهِ أصاب من الدّنیا اَم لَمْ یصِبْ، ولایرْضی لِنفسه بالیسر مِنْ العَمَل» که بر خشنودی بنده از مولایش در هر شرایط و عدم رضایت از خویشتن دلالت می­کند.

پس هماره در سلوک و شدن است و خطاب الهی به صاحب نفس مطمئنه «ارجعی»، شاید ناظر به همین معناست که اگرچه آخرین مقام «رضا» است، ولی خود این مقام، مبدأ سفر شهودی است. گفته­اند دو آیه پایانی سوره فجر، برای امام حسین علیه السلام نازل شد؛ امام حسینی که عصر عاشورا در آخرین کلام خویش با خدا و محبوبش عرضه داشت «الهی رضا برضائک، تسلیماً لقضائک، مطیعاً لامرک لامعبود سِواک»(3).

این مطالب گویای این حقیقت است که سالک الی­الله می­کوشد به جایی

1- نک: فجر: 27 و 28.
2- کافی، ج 2، ص 128، ح 4.
3- مقتل مقرّم، ص 357.