آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 60

نفس و تنها خدا را محور و ملاک همه چیز دانستن است و در صفت تقوا و پارسایی، همه خوبی­ها و کمالات قرار دارد.

چهارم _ مَرْکب و وسیله سیر و سلوک بر اساس روایتی نغز و پرمغز از امام حسن عسکری علیه السلام ، شب زنده داری، سحرخیزی و سلوک در سحر است. سحر اسراری دارد که اصحاب اسحار، اسرار آن را نیک می­دانند و می­یابند. حضرت فرمود: «اِنَّ الوُصوُلَ اِلی­اللهِ عَزَّوَجَلَ سَفَرٌ لایُدْرَکُ اِلّا باِمتطاءِ اللَّیلِ.»(1) در این حدیث، سخن از وصول و شهود الهی و تحقق وصول و شهود در سفر معنوی و سلوک باطنی است و امکان وصول را متفرع بر «امتطاء» یا مرکب گیری شمرده­اند که سحرخیزی و عبادت و عبودیت شبآنگاهانه است.

در نتیجه، عرفان به نفس، ممکن است، نه محال و بهترین و سودمندترین راه سیر به سوی خداست که در احادیث دیگری نیز از آن سخن به میان آمده است. مثلاً امام علی علیه السلام فرمود: «معرفه النّفس انفع المعارف»(2) یا فرمود: «افضل المعرفه معرفه الانسان نَفْسه.»(3) از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله پرسیدند: راه معرفت حق چگونه است؟ فرمود: معرفت نفس. «کَیْفَ الطّریقُ اِلی مَعْرِفَهِ الرَّبّ؟ فَقالَ: مَعْرِفَهِ النَّفْس.»(4) در تعریف روایی از عرفان و تبیین وحیانی از عرفان آمده است: «اَلْعارِفُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَه فَاعْتَقَها وَ نَزَّهَها عَنْ کُلِّ مایُبَعِّدُها.»(5) پس عرفان به نفس و آزادسازی نفس از همه موانع و علایق، یا رسیدن نفس به آزادی حقیقی که آزادی درونی و معنوی است، «عرفان اسلامی یا وحیانی و علوی» شمرده می­شود؛ تا انسان از «خود طبیعی» به خود انسانی و ملکوتی راه یابد و در دل حیات طبیعی، به

1- بحارالانوار، ج 75، ص 380.
2- محمد محمدی ­ری­شهری، میزان الحکمه، ترجمه: حمیدرضا شیخی، ج 8، ص 3566، ح 12203.
3- محمد محمدی ­ری­شهری، میزان الحکمه، ترجمه: حمیدرضا شیخی، ج 8، ص 3566، ح 12200.
4- بحارالانوار، ج 67، ص 23.
5- شرح غررالحکم، ج 2، ص 48.