تربت پاک: معرفی تخت فولاد اصفهان صفحه 55

ص:55

معماری

اشاره

یکی از ابعاد مهم تخت فولاد جایگاه آن در معرفی تاریخ هنر و معماری این سرزمین می باشد و وجود آثار و ابنیه معماری با سبکهای گوناگون در ادوار مختلف تاریخی به خصوص از دوره صفویه به بعد، همچون بناهای آرامگاهی، مساجد، آب انبار، کاروانسرا و عناصر معماری همچون سقاخانه، سنگاب و بادگیر که ایجاد آنها با اندیشه و باورهای دینی و ارزشهای معنوی جامعه پیوند خورده، شاهدی بر این مدعا است.

الف: عناصر معماری

سقاخانه

سقاخانه ها و محل های آوردن آب را به حضرت ابوالفضل، فرزند بزرگوار حضرت علی (ع) منسوب می کنیم و در آن مکان به عنوان مکان مقدس دعا می خوانیم و حاجت طلب می کنیم. گذشتگان در سقاخانه ها شمع می افروختند و چراغ آن را همیشه روشن نگاه می داشتند. بر در و دیوار آن تصویرهای مردان خدا و تابلوها و دعاهای خوش خط و زیبا را آویزان می کردند، مگر در جاهایی که تشنگی ها برطرف می گردد، دعا مستجاب نمی شود؟

«و جعلنا من الماء کل شی حی» و هر چیز را از آب زنده گردانیدم (سوره انبیاء آیه 20)

در ادب عامه (فورکلور) جامعه ما مطالب مربوط به آب و باران فراوان است و مردم اعتقادات خاصی درباره آب دارند. کشاورزان ایران معتقدند که آب کابین فاطمه زهرا است و مالیات آن عمومی است. (1)

سقاخانه، این ساحت پاک و مقدس، این جگر پاره باور مردم، مکانی که نامش یاد آور گلوهای تشنه و سیراب شده است و منظرش از خنکای طراوت و نمناکی فضا، تا وجود آب و خیسی در و دیوارش حکایت گر سرگذشت ویژه خود است.

سقاخانه، محلی که هنوز مردم بر آن دست و پیشانی و لب می سایند تا مراد خود را گیرند. این تراوشگاه اندیشه یقین و حاجت، که بامدادان تواضع گاه عابران مصفا بوده و پسین گاهان پذیرای خسته از سر کار آمدگان روز به پیاله ای آب. سقاخانه، تصمیم عینی پاره ای از فرهنگ و اعتقادات دینی مردمان این دیار است که با هر گره و قفل و نشانی به در و دیوارش پیداست، داستانی از آرزوها و گرفتاری حاجتمندانش را در بر دارد.

در فرهنگ سقاخانه، نگاه به زندگی، جور دیگری است. اگر چه آدم ها خود را از آن سیراب می سازند ولی قفل می کنند تا کلید بن بست های زندگیشان را بجویند. گره می زنند تا گره کارشان گشوده شود. نشانی می کوبند تا دست اقبالی در بختشان را بکوبد. شمع می افروزند تا تیرگی را بنده سازند. پول می ریزند تا قرضشان ادا گردد و به عین می بخشند تا به ذهن طلب کنند. (2)

5