تربت پاک: معرفی تخت فولاد اصفهان صفحه 59

ص:59

1- دایره المعارف بزرگ اسلامی جلد یازدهم، ص67.

ب: ابنیه معماری

آب انبار

اشاره

پس از آغاز حکومت اسلامی و... تاکید بر مسائل مربوط به بهداشت و طهارت (نظافت قسمتی از ایمان است و...) باعث گردید که ساختن مخازن آب (آب انبار) به عنوان یک عنصر اساسی در زندگی مسلمانان، در مساجد یا در کنار و نزدیکی آنها بیش از پیش متداول گردید و با تکامل و توسعه کشاورزی و تجارت در این دوران ساختن آب انبار در روستاها و در مسیر جاده های کاروان رو گسترش یابد.

همزمان با توسعه اسلام در کشورهای مختلف و گسترش مبادلات فرهنگی و به برکت دین مبین اسلام و حکومت مرکزی واحد فنون ساختمان سازی تکامل بسیار یافت. با پدید آمدن شهرها و محله های جدید آب انبارها به سان عناصر مرکزیت دهنده در کنار مساجد، مدارس، بازارها، قبرستان ها و کاخ های دولتی قرار گرفت. نکته قابل توجه دیگر ساختن مخازن ستون دار به شیوه مغرب زمین برای بالا بردن ظرفیت نگهداری آب در آنها بوده است. با پیدایش این فن در معماری آب انبار و به جهت نیاز حجم بیشتر آب در محل اجتماعات مردمی تحولی را در مراکز اجتماعی ایجاد نمود. (1)

ساختن آب انبارهای ستون دار امکان می داد که از طاق های کوتاه برای پوشش مخازن استفاده شود و در نتیجه سقف مخزن همکف قرار گیرد و ایجاد بنای دیگری بر روی آن ممکن گردد.

در این دوران به تدریج آب انبارها به صورت جزیی از مجموعه معماری به هم پیوسته در آمد و معمولاً در کنار و همراه با مساجد و مدارس ساخته شد. آب انبار رکن الملک در کنار مسجد رکن الملک که از سقف آن به عنوان نماز خانه شبانه روزی هنگامی که درب مسجد بر روی مسافران بسته و یا دسترسی سریع تر عمل می نموده، استفاده شده و هم اکنون سطح توسط اوقاف سقف خورده و به فروشگاه سرامیکی اجاره داده شده است و مخزن آب انبار نیز انبار مغازه فوق می باشد.

نقش حیاتی آب انبارها در بافت شهرها به ویژه در شهرهای حاشیه کویر و در منطقه های کم آب ایران، تکامل طرح و شیوه ساختمان و بعد هنری و تزئیناتی آنها به ویژه در سردرها و کتیبه های الحاقی به آنها در دوران اسلامی چنان چشمگیر است که می توان برخی از نمونه های این پدیده معماری را از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی هم سنگ برخی مساجد بزرگ و کوشک ها، مقابر و دیگر آثار هنری معماری ایران اسلامی معرفی نمود.

9