سیمای صالحان در قرآن صفحه 12

توکل از ماده «وکاله»(1) و در فرهنگ اسلامی، به این معناست که انسان، خداوند را تنها تکیه گاه خویش قرار دهد و تمام امورش را به او واگذارد.

سید عبدالله شبّر در کتاب الاخلاق، حق مطلب را چنین ادا می کند:

توکلی که در شرع مقدس به آن امر شده عبارت از آن است که قلب در تمام امور به خدا اعتماد نموده، از غیر او منقطع شود. بنابراین، تحصیل اسباب با توکل قلب منافات ندارد؛ مشروط بر اینکه انسان بر اسباب تکیه نکند و آرامش و سکونش تنها با نام خدا باشد و از یاد نبرد که خدای تعالی می تواند بدون این اسباب و وسائط، مطلوبش را از طریقی که گمان نمی کند عطا فرماید، چنان که می تواند این اسباب را چنان بی اثر کند که خاصیت طبیعی خود را نبخشد. اگر کسی این مطالب را در نظر داشته باشد، می تواند برای تهیه اسباب و وسایل معاش تلاش کند، بدون اینکه در توکلش خدشه ای وارد شود.(2)

در حدیثی آمده است که پیامبر گرامی اسلام معنای توکل را از جبرئیل پرسید. جبرئیل در پاسخ گفت:

اَلعِلمُ بِاَنَّ المَخْلُوقَ لا یَضُرُّ ولا یَنْفَعُ وَ لا یُعْطِی ولا یَمْنَعُ واسْتِعْمالُ الْیَأسِ مِنَ الْخَلقِ فإذا کانَ العَبْدُ کَذلِکَ لَمْ یَعْمَلْ لِأحَدٍ سِوَی اللّه ِ وَ لَمْ یَرْجُ وَ لَمْ یَخَفْ سِوی اللّه ِ وَ لَمْ یَطْمَعْ فی اَحَدٍ سِوَی اللّه ِ فَهَذا هُوَ التَّوَکَّلُ.(3)

[توکل یعنی] یقین یافتن به اینکه سود و زیان و بخشش و بازداشتن به دست مردم نیست و باید از آنها ناامید بود. پس اگر بنده ای به این مرتبه از شناخت برسد، جز برای خدا کاری انجام ندهد و به کسی جز او امیدوار نباشد و از غیر خدا نترسد و جز او چشم طمع به کسی نداشته باشد، این همان توکل است.

1- مفردات راغب، ص 882.
2- سید عبدالله شبرّ، الاخلاق، ترجمه: محمدرضا جباران، انتشارات هجرت، 1380، چ 6، ص 425.
3- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، 1403ه_ .ق، ج68، ص138.