سیمای صالحان در قرآن صفحه 32

شناخت آفریننده اش، خود را درست درک کند و بشناسد.(1) پس برای خودیابی، لازم است انسان، خودش را مستقل و محدود به هستی خود نپندارد و آگاه باشد که به جای دیگر و به کس دیگری تکیه دارد و هستی اش مرتبه ای از مراتب هستی اوست.(2) در این صورت، تصویری درست و حقیقی از خود دارد و این معنای جمله معروف پیامبر است که فرمود: «مَن عَرف نَفْسَه فَقَدْ عَرف رَبَّه؛ کسی که خودش را شناخت، خدایش را شناخته است».(3)

ب) اعتماد نکردن به نفس

ب) اعتماد نکردن به نفس

یکی از ویژگی های نفس آدمی، «تسویل»(4) است؛ یعنی گاهی نفس انسان از درون، او را می فریبد تا جایی که اگر چیز بدی بخواهد، آن را چنان می آراید که در خیال او، خوب جلوه می کند. «در جدول خیانت ها، هیچ خیانتی به زشتی و هولناکی خودفریبی وجود ندارد و فریب بزرگ، نپذیرفتن واقعیت هستی خویش است.»(5) از آموزه های قرآنی این است که در هیچ حالی نباید به نفس خود اعتماد کرد و آن را از گناه پاک دانست، بلکه باید از فریب و مکر و شرارت های نفس _ آن گاه که به بدی امر می کند _ به خداوند پناه برد. این آموزه از زبان یوسف صدیق، چنین بیان شده است:

وَ ما أُبَرِّی نَفْسی إِنَّ النَّفْسَ َلأَمّارَهٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبّی إِنَّ رَبّی. (یوسف: 53)

1- سیری در نهج البلاغه، ص 312.
2- نک: المیزان، ج 19، ص 219.
3- بحارالانوار، ج 61، ص 99.
4- آیاتی از قرآن بر این مطلب دلالت دارند، از جمله: «بَل سَوَّلَت لَکُم أنْفُسکُم أمرا؛ نفس شما امری نادرست را برای شما آراسته است.» یوسف: 83 و «أفَمَن زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِه فَرأهُ حسنا؛ آیا آن کس که زشتی عملش برای او آراسته شده و آن را زیبا می بیند [مانند مؤمن نیکوکار است]؟» فاطر: 8
5- محمدتقی جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1373، چ 4، ج 12، ص339.