شناختنامه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و شهر قم صفحه 269

1. حرم

1. حرم

این بنا شامل ساختمان درونی آرامگاه، مرقد مطهر و ضریح اطراف مرقد است.

آغاز بنای حرم و تحولات آن: پس از دفن معصومه علیها السلام، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار او برافراشتند. این سایبان بر جای بود؛ تا آنکه زنی زینب نام (قبه بر سر تربت او نهاد. در مورد نسب این زینب اختلاف است. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته 378ق/988م)، او را دختر محمد بن علی بن موسی الرضا علیه السلام می داند. بعضی دیگر و از جمله حسینی قمی می گویند: «زینب دختر امام محمد تقی علیه السلام وارد قم شد و قبه بر سر تربت آن حضرت نهاد». بعضی دیگر او را دختر موسی مبرقع و برخی دختر امام جواد علیه السلام می دانند و می گویند او گنبدی هم بر روی مرقد حضرت معصومه علیها السلام ساخت. گفته اخیر مأخذ معتبری ندارد. به نظر می آید گفتار حسن قمی صحیح تر باشد؛ به ویژه، نزدیکی زمان مصنف با بنای بقعه مؤیّد این مطلب است. سایبانی که اشعریان برافراشتند، می بایست تا نیمه سده سوم قمری برقرار بوده باشد؛ زیرا به تصریح حسن قمی، برادر زینب یعنی موسی بن محمد بن علی بن موسی الرضا علیه السلام، در 256ق/869م وارد قم شد و پس از خروج او از قم، زینب در طلب برادرش از کوفه به قم آمد. مسلم است که بنای زینب نیز لااقل تا 378ق/988م که تاریخ قم تصنیف شده، برپای بوده است. از آن پس، تا 457ق/1064م آگاهی چندانی از تجدید بنای خود بقعه در دست نیست، جز آنکه در 350ق/961م ابوالحسن زید بن احمد بن بحر اصفهانی حاکم قم، سر در بقعه را از جانب رودخانه گسترش داد و در بزرگ تری برای آن تهیه کرد. در 447ق/1055م امیر ابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی (د 455ق/1063م) به اشارت شیخ طوسی (385 _ 460ق/995 _ 1067م) «مشهد و قبه سِتّی فاطمه را بساخت». ساختمان این بنا تا 457ق/1065م به درازا کشید. این بنا فاقد ایوان و بیوتات و گلدسته بود. در حمله مغولان، قم نیز از آسیب مصون نماند، ولی احتمالاً به حرم آسیبی نرسید؛ زیرا ساختمان عراقی تا روزگار صفویان بر جای بوده است. برخی گفته اند که تیمور گورکانی (736 _ 807ق/1335 _ 1404م) نیز قم را ویران کرد، ولی برخی منکر هجوم