شناختنامه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و شهر قم صفحه 291

تمام نقاط کشور به آنجا می آیند. ما با بررسی و مطالعه لیست اسامی مسافران در بایگانی هتل بهار به نمونه ای از پراکندگی محلی زائران دست یافتیم: در ماههای مرداد و شهریور سال 1347 (23 ژوییه تا 23 سپتامبر 1967) از تعداد 487 خانواده یا گروه، 440 تای آنها زیارت قم را مقصد نهایی سفر خود اعلام کرده اند. 150 گروه یعنی 34 درصد آنها از تهران آمده اند؛ حال آن که آنها فقط دوازده(1) درصد جمعیت ایرانی محل را تشکیل می دهند. این عدم تناسب از اینجا ناشی می شود که ارتباط بین قم و تهران بسیار آسان بوده و عده زیادی از آنها در فاصله یک روز می آیند و باز می گردند. بنابراین درصد واقعی زائران تهرانی باید از این هم بیشتر باشد؛ زیرا عده ای از آنها اصولاً شب را در هتل نمی گذرانند. دسته دیگری که تعدادشان زیاد بود: 55 خانواده یا 12 درصد مجموع، از نواحی نزدیک قم بخصوص اراک، بروجرد، نهاوند، خرم آباد و غیره در غرب و جنوب غربی و از ساوه در شمال غربی و کاشان در جنوب شرقی آمده بودند. به عکس از استانهای دور دست کشور نظیر خراسان، که ساکنان آن طبیعتاً برای زیارت به مشهد می روند، نیز از استانهای شمالی و جنوبی (خوزستان، فارس و جنوب شرقی) تعداد کمی زائر وجود داشت. تنها استان آذربایجان استثناء بود: 68 خانواده یعنی شانزده درصد این گروهها و دوازده درصد جمعیت محل. دلیل این امر احتمالاً این است که فاصله قم تا آذربایجان نصف فاصله مشهد تا آنجا است، ولی این دلیل در مورد خوزستان و فارس نیز صادق است. به هر صورت، گر چه این نمونه محدودتر از آن است که بتوان آن را در کل تعداد زائران تعمیم داد، ولی شاهد جالبی بر این مسئله است.

در کنار زائران ایرانی، بیگانگانی چند نیز به زیارت می آیند. اینها بخصوص از شیعیان کویتی و اعرابی از شیخ نشینهای خلیج فارس هستند. در گذشته تعداد زیادی از عراقیهای اهل تشیع به زیارت می آمدند، ولی تشدید بحران بین دو کشور، تبادل زائران را بسیار محدود کرده است. عملاً در مشهد و قم، دیگر اتباع عراقی دیده