شناختنامه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و شهر قم صفحه 337

آنهایی را که به زیارتگاه وابستگی دارند، به حدود نهصد واحد، یعنی چیزی کمتر از یک پنجم، برآورد کرد. حجم مشاغلی که به زیارتگاه تکیه دارند (در میان جمعیت فعال)، بایستی خیلی کمتر از این باشد؛ زیرا این سرشماری صنایع یدی موجود در خانه های مسکونی، و بخصوص قالیبافی، را به حساب نیاورده است.

به نظر می رسد، زیارتگاه و نقش مذهبی آن به طور کلی در نموداری که بر مبنای تعداد ترسیم شده باشد، اهمیت چندانی ندارد. با این همه، چند نکته را بایستی در نظر گرفت: _ بافت قالی در منزل همان قدر که به بودجه خانوادگی یک صنعتگر یا کاسب بازاری کمک می کند، می تواند مکمل و مددکار دخل و خرج یک سوهان پز و یا فروشنده سایر اشیای یادگاری باشد.

_ قسمتی از مشاغل تجاری کوچک و خدمات ابتدایی (آرایشگران، گرمابه داران و غیره) می توانند به عنوان مشاغل وابسته تلقی شوند؛ زیرا آنها احتیاجات روزمره خانواده هایی را که از قبل زیارتگاه امرار معاش می کنند و نیز تعداد زیادی از طلاب، که غالباً با زن و بچه های خود در قم ساکن هستند، بر می آورند.

ولی به نظر می رسد نقش مذهبی _ به هر حال خیلی بیشتر از مشهد _ در دو زمینه اصلی از وزن و اعتبار زیادی برخوردار است:

_ بافت شهری همواره حول نقطه ای که همان حرم مطهر است، متمرکز شده است؛ حال آن که در مشهد شهری مدرن در کنار شهر قدیمی اطراف حرم مطهر، از میدان شهداء(1) به بعد احداث گردیده؛ میدانی ستاره ای شکل که خیابانهای بزرگی از آن منشعب می شوند. در قم تمام خیابانهای بزرگی که بین سالهای 1300 تا 1320 احداث شده اند، به حرم مطهر یا کناره های آن منتهی می شود. بنایی که محل استقرار مدیریت سیاسی و اداری شهر و منطقه است، یعنی فرمانداری و شهرداری، در قلب محله