زیور هستی صفحه 143

«عرض چیزی است که وجود فی نفسه اش عین وجودش در موضوع است و حصول عرض در موضوع، عرضی نیست تا این عرض، موضوع آن عرض که حصول عرض در موضوع است، باشد؛ بلکه وجود فی نفسه عرض عین وجود آن در غیر است.»(1)

آن چه تا کنون گفته شد، تعاریفی بود که در السنه حکما جاری است؛ امّا جوهر و عرض در زبان عرفا تعریف دیگری دارد. عارفان معتقدند اگر انسان در حقایق عینی، دقیق شود، حقایق بر دو نوع اند؛ برخی متبوع و منعوت و موصوف هستند و برخی دیگر از آنها تابع و نعت و وصف هستند. حقایق تابع را عرض و متبوع را جوهر گویند. جامع بین این دو حقیقت، اصل وجود است که گاه به صورت تابع و گاه به صورت متبوع جلوه می کند(2)

حضرت امام قدس سره در باب جوهر نیز کلامی به این مضمون دارند:

«کون الجوهریه والعرضیه نسبه لایقتضی جواز تقدم احدهما بالاخر کما ان العقلیه والجسمیه ایضاً نسبه و لایجوز احدهما بالاخر فانّ مظاهر الاسماء تابعه لها فالاسماء المتبوعه تقتضی الجوهریه و التابعه تقتضی العرضیه والمراتب محفوظه ولن تجد لسنه الله تبدیلاً».(3)

براین اساس، نور و حقیقت محمدیه و روح مقدس حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله را جوهر اول گویند(4) که فرمود: «کنت نبیاً و آدم بین الماء

1- 1. ر.ک: «تقریرات شرح المنظومه» امور عامه، مقصد دوّم، فریده اوّل.
2- 2. ر.ک: «شرح مقدمه قیصری» ص 404.
3- 3. «تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس» ص 245.
4- 4. ر.ک: «فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی» ص 158.