- دیباچه 1
- پیش گفتار 3
- بخش اول: علت رجوع به دین 5
- اشاره 5
- معیار جاودانگی 6
- فطری بودن دین 8
- نظریات درباره ی علل پیدایش دین 9
- نقد دیدگاه مارکسیستی 11
- نظریه ی فروید و نقد آن 13
- اشاره 15
- بخش دوم: دین و ایدئولوژی 15
- منشأ ایدئولوژی 16
- ایدئولوژی 17
- اشاره 21
- الف) دوگونگی ایدئولوژی ها 21
- اقسام ایدئولوژی 21
- ب) یگانگی فرهنگ و ایدئولوژی 23
- د) ایدئولوژی وابسته یا مستقل 24
- ج) ایدئولوژی متکی بر ارزش های انسانی 24
- ه_) ایدئولوژی ثبات یا تغییر؟ 25
- وحی خاستگاه ایدئولوژی 26
- ارتباط بین ایدئولوژی و جهان بینی 26
- اشاره 28
- بخش سوم: عقل و دین 28
- عقل و دین 29
- 1_ دعوت به تعقل از طرف قرآن 29
- اشاره 29
- دلایل سندیت عقل 29
- 2_ استفاده از نظام علی و معلولی 32
- 3_ فلسفه احکام 33
- 4_ مبارزه با لغزش های عقل 34
- علم و ایمان 36
- جانشینی علم و ایمان 38
- علم چون روشنایی و ایمان حرارت 40
- اشاره 43
- بخش چهارم: مسأله شناخت و دین 43
- آیا شناخت ممکن است؟ 44
- منابع شناخت 44
- ابزار شناخت 46
- رابطه ی شناخت و اندیشه با محیط و اجتماع 48
- موضوعات شناخت 48
- اشاره 50
- معرفت دینی 50
- آیا معرفت تکامل کیفی می پذیرد؟ 50
- منظور دانشمندان از تکامل علوم یا تکامل حقیقت چیست؟ 52
- اشاره 55
- حقیقت نسبی است یا مطلق؟ 55
- نقد نسبی انگاری 57
- اشاره 59
- بخش پنجم: جایگاه فقه در دین 59
- جایگاه فقه در دین مفهوم فقه 60
- منابع فقه 61
- علوم مورد نیاز فقیه 62
- جایگاه عقل 63
- ابواب و رؤوس مسایل فقه 64
- اجتهاد 66
- نسبیت اجتهاد 67
- تنوع مسایل فقه 69
- آیا فقه یک علم 0ست یا چند علم؟ 71
- بخش ششم: انسان شناسی و دین 74
- اشاره 74
- انسان شناسی و دین 75
- ارزش های مثبت و منفی انسان 75
- 1_ علم و دانایی 77
- ابعاد مختلف انسان 77
- 2_ خیر اخلاقی 77
- اشاره 77
- 3_ جمال و زیبایی 79
- 4_ تقدیس و پرستش 79
- میدان آزادی و اراده انسان 80
- اشاره 80
- 1_ وراثت 81
- 2_ محیط طبیعی و جغرافیایی 81
- انسان و قضا و قدر الهی 82
- 3_ محیط اجتماعی 82
- 4_ تاریخ و عوامل زمانی 82
- طغیان انسان علیه محدودیت ها 82
- انسان و تکلیف 84
- روابط اجتماعی و دین 85
- ولاء عام 87
- استوار ساختن میثاق ها و پیمان ها 91
- اشاره 92
- بخش هفتم: دین واخلاق 92
- معنای اخلاق 93
- تعریف فعل اخلاقی 94
- انواع اخلاق 95
- اشاره 95
- 1_ اخلاق اکتسابی 95
- 2_ اخلاق جنسی 95
- 3_ اخلاق طبیعی 96
- 4_ اخلاق مذهبی 96
- پشتوانه ی اخلاق 98
- دین، تنها ضامن اجرای اخلاق 100
- خودشناسی ریشه ی الهامات اخلاقی 101
- اخلاق اسلامی ورشد طبیعی استعدادها 102
- بخش هشتم: دین و روان شناسی 107
- اشاره 107
- کشف روان ناخودآگاه 108
- اشاره 108
- دین و روان شناسی 108
- دو خصوصیت حوزه ی روان ناخودآگاه 109
- «پنهان های روان انسان» در قرآن و دعای کمیل 111
- نظریه ی فروید 113
- نظریه ی یونگ 116
- مسأله ی تلقین 117
- عیب های جسمی و روانی 118
- آفات روح انسان 122
- تسویل از منظر روان شناسی 123
- عقده های روانی مخفی 124
- «من» واقعی انسان از منظر روانشناسی 127
- روان ناخودآگاه 128
- روان شناسی و آشفتگی غرائز و میل ها 129
- کاهش ناراحتی ها 132
- بهجت و انبساط 134
- اشاره 139
- بخش نهم: دین و جامعه شناسی 139
- دین و جامعه شناسی 140
- جامعه چیست؟ 142
- رابطه ی جامعه و فرهنگ 149
- جامعه و سنت 150
- جبر و اختیار 151
- از نظر ماهیت 153
- اشاره 153
- یگانگی یا چندگانگی جامعه ها 153
- آینده ی جامعه ها 154
- اشاره 156
- بخش دهم: دین و فرهنگ 156
- دین و فرهنگ (معنی فرهنگ) 157
- فرهنگ اصیل 157
- مواد فرهنگ 158
- رابطه ی انسان و فرهنگ 162
- فرهنگ، تمدن و جامعه 164
- نقش اساسی حروف الفبا در فرهنگ 166
- اشاره 168
- بخش یازدهم: دین و تاریخ 168
- تعریف تاریخ 169
- قرآن و تاریخ 170
- توجیه و تفسیر تکامل تاریخ 171
- دو شیوه ی مختلف 172
- بینش انسانی یا فطری 173
- تلقی قرآن 177
- آموزندگی تاریخ 178
- نقش شخصیت در تاریخ 179
- نقش دین در تکامل تاریخ 181
- بخش دوازدهم: دین و اقتصاد 184
- اشاره 184
- دین و اقتصاد (نظری به اقتصاد اسلامی ) 185
- پیوند اسلام و اقتصاد 186
- نظر اسلام راجع به ثروت 187
- اقتصاد اسلام 189
- روابط اقتصادی 193
- اشاره 195
- بخش سیزدهم: دین و حقوق 195
- مبانی اولیه ی حقوق اسلامی 196
- رابطه ی حقوق و جهان بینی 197
- علاقه ی غایی بیان حق و ذی حق 198
- علاقه ی فاعلی میان حق و ذی حق 200
- تلازم حق و تکلیف 200
- تکامل حقوق 201
- حقوق و آزادی و مساوات 202
- حقوق و حدود 203
- حقوق، حدود، تربیت 205
- اشاره 207
- بخش چهاردهم: دین و آزادی 207
- دین و آزادی (تعریف آزادی) 208
- مبنای آزادی 209
- حق یا تکلیف بودن آزادی 210
- حدود آزادی 211
- آزادی عقیده 212
- آزادی بیان 215
- آزادی و رشد سیاسی _ اجتماعی 217
- آزادی، هدف یا وسیله 217
- آزادی احزاب 218
- نتایج 220
- دموکراسی 220
- کتاب نامه 225
ص:77
محقق حلی در این تقسیم بندی مجموع ابواب فقه را چهل و هشت باب قرار داده است، ده باب را «عبادات» پانزده باب را «عقود»، یازده باب را «ایقاعات» و دوازده باب را «احکام» خوانده است.(1)
اجتهاد
اجتهاد
اهم وظایف و مسؤولیت های علمای امت، «اجتهاد» است. اجتهاد یعنی کوشش عالمانه با متد صحیح برای درک مقررات اسلام با استفاده از منابع، کتاب، سنت، اجماع، عقل.
کلمه ی «اجتهاد» اولین بار در احادیث نبوی بکار رفته و سپس در میان مسلمین رایج گردیده است. این کلمه در قرآن نیامده است. کلمه ای که از لحاظ روح معنی مرادف این کلمه است و در قرآن آمده است «تفقه» است. قرآن صریحا به تفقه و فهم عمیق دین دعوت کرده است.
اجتهاد یا تفقه، در دوره ی خاتمیت وظیفه ی بسیار حساس و اساسی بر عهده دارد و از شرایط امکان جاوید ماندن اسلام است. اجتهاد را به حق نیروی محرکه اسلام خوانده اند. ابن سینا فیلسوف بزرگ اسلامی با روشن بینی خاصی این مسأله را مطرح می کند، می گوید:
«کلیات اسلامی ثابت و لایتغیر و محدود است و اما حوادث و مسایل، نامحدود و متغیر است و هر زمانی مقتضیات مخصوص خود و مسایل مخصوص خود دارد. بهمین جهت ضرورت دارد که در هر عصر و زمانی گروهی متخصص و عالم به کلیات اسلامی و عارف به مسایل و پیشامدهای زمان، عهده دار اجتهاد و
1- آشنایی با علوم اسلامی، ج 3، صص 109 _ 111.