از چشمه تا دریا :مجموعه خاطرات درباره استاد شهید مرتضی مطهری صفحه 111

ص:113

صحبت از ارسطو و سقراط و این ها می شده است، برای جامعه متفکر و متعمل اسلامی که علما بودند تازگی داشته است. خوب یک مدتی ما از قرن ششم به این طرف و به خصوص از آمدن مغول ها در جامعه اسلامی دچار رکود علمی شدیم که این رکود تا الان هم ادامه دارد. من معتقدم این رکود تا الان هم هم چنان هست. اکثر نوشته ها و کتبی که در این فاصله زمانی یعنی از قرن هفتم به این طرف تا الان که در قرن پانزدهم هجری هستیم ترجمه، تلخیص، شرح های مجددا نقل قول ها وغیره با نوعی ترس از ابراز نظرها و بیان واقعیت همراه بود. به تعبیر خود استاد یکی از نوگرایی های دقیق ایشان که بخواهم به آن اشاره کنم، آن مقاله ای بود یا دو مقاله بود که ایشان بعد از فوت مرحوم آقای بروجردی در مرجعیت و تقلید نوشتند به اتفاق مرحوم بازرگان و دیگران. و خوب یادم هست که ایشان برای اولین بار به این نکته اشاره کرد که بسیاری از حقایق دینی و واقعیت های دینی به خاطر ترس از بعضی از عوام ناگفته مانده و روحانیون ما هم مجبور بودند به لحاظ این که حافظ حوزه دیانت باشند، تا حد زیادی از آن چه که عوام الناس می گویند تبعیت بکنند و باز حالا شما فرمودید آن شعر معروف مرحوم ملک الشعرای بهار یادم آمد که ایشان در آن جا آورده که

از عوام است هر آن بد که رود بر اسلام داد از دست عوام ...

عالم ار بسم لله خواند به هوایش نچمند همچون غولان برمند، دیواگر قصه کند جمع شوند از دروبام داد از دست عوام

بالاخره این ترجیع بند معروفی هست تا آن جایی که می گوید که

دل من خون شده در آرزوی فهم درست ای جگر نوبت توست