میراث ادبی علمای شیعه: برگزیده متون نظم و نثر فارسی صفحه 4

ص:7

پیشینیان در تعریفِ علم ادب آورده اند: «ادب، علمی است که به کمک آن، انسان خود را از خلل و خطا در سخن نگاه دارد.» در جواهرالادب، در تعریفِ علمِ ادب چنین آمده است: «علم ادب، علمی است صناعی که به کمک آن اسلوب های مختلف کلام بلیغ در هر یک از حالاتِ خود شناخته می شوند.»

به تعریف دیگر، علم ادب یا علم سخن سنجی، عبارت از معرفت به احوالِ نظم و نثر از حیثِ نادرستی و درستی، خوبی و بدی و مراتب آن بوده است.

ادب در معنای امروزی، عبارت از سخن سنجی، آشنایی با احوالِ نظم و نثر و مراتب آنها، باز شناختن درست از نادرست، خوب از بد و نیز فنّ بیان عقاید، افکار و عواطف است و لازمه آن آشنایی به احوالِ نظم و نثر و مراتبِ هر یک از آنهاست.

ادب به معنی ادبیات، خوب نوشته ها، تاریخ، جغرافیا، زبان شناسی، فلسفه و آداب بحث و مناظره نیز آمده است.

اجزای علمِ ادب عبارت اند از واژه شناسی، صرف، نحو، ریشه شناسی، معانی، بیان، بدیع، عروض، قافیه، خط، نقد شعر، انشا، قوانین قرائت و تبارشناسی. در سده های اخیر، اجزایی دیگر چون امثال و حکم، معما و ماده تاریخ نیز به علم ادب افزوده شده اند.

ارکانِ علم ادب، شامل قوایِ فطری _ عقلی (ذکا، خیال، حافظه، حسّ و ذوق) قوانین و اصولِ نظم و نثر و حُسن تألیف و انواع انشا، شعر و فنونِ خطابه، مطالعه تصانیف ادیبان و بررسی در جزئیات آنها، مطالعه در