کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن صفحه 142

ولی خود نیز نظارت می کند، ولی در مقام تفویض هیچ نظری از سوی خود نیست.(1)

توسل به وسیله ها

توکل بر خدا و واگذاری کارها به او بدین معنی نیست که انسان برای رسیدن به اهداف وسیله های طبیعی را به کار نگیرد و بگوید بر خدا توکل می کنم؛ بلکه در کنار به کارگیری همه عواملی که در تحقق هدف نقش دارند، باید نقش آفرینی را از جانب خدا دانست و کارها را به او واگذار کرد.

خداوند در سفارش به توکل، به نبی اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:

وَشاوِرْهُمْ فِیاْلأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلینَ. (آل عمران: 159)

و در کار[ها] با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن؛ زیرا خداوند توکّل کنندگان را دوست می دارد.

«عزم» به معنای تصمیم راسخ است. وقتی انسان همه مرحله ها را برای تصمیم گرفتن طی کرد و خواست کار را اجرا کند، می گویند تصمیم نهایی را گرفت. از این رو، در این آیه خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: پس از تصمیم نهایی (فاذا عزمتَ)، با توکل بر خدا کار را اجرا کن و نتیجه آن را به خدا واگذار کن.

ذوالقرنین و بهره مندی از وسیله ها

خداوند در داستان ذوالقرنین می فرماید:

إِنّا مَکَّنّا لَهُ فِی اْلأَرْضِ وَ آتَیْناهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَبًا. (کهف: 84)

ما در زمین به او امکاناتی دادیم و از هر