- مقدمه استاد انصاری بویراحمدی 1
- چکیده 5
- پیش گفتار: 7
- انگیزه های انتخاب این موضوع 10
- اشاره 12
- فصل اول : مفاهیم و کلیات 12
- مبحث اول: فلسفه تاریخ 13
- اشاره 13
- نقش افراد در تاریخ 13
- نظریه هایی در تحوّل تاریخ: 16
- 1. لقب مختار 21
- مبحث دوم: مختار در آینه تاریخ 21
- اشاره 21
- پدر مختار: 22
- 2. پدر مادر مختار 22
- مادر مختار: 23
- 3. محل رشد و پرورش مختار 25
- 4. شخصیت و ویژگی های مختار 26
- الف) زیرکی و سیاستمداری: 26
- ب) تقوا: 28
- ج) محبت شدید نسبت به اهلبیت علیه السّلام: 28
- مبحث سوم: مختار در دوران امام علی و امام حسن علیه السّلام (40 - 50 ه- ق) 29
- 1. مختار در دوران امام علی علیه السّلام 29
- 2. مختار در زمان امام حسن مجتبی علیه السّلام 31
- 3. مختار در زمان امام حسین علیه السّلام 35
- 4. مختار و عبدالله ابن زبیر 41
- مبحث چهارم: مختار و قیام توابین 48
- اشاره 48
- علل شکست قیام توابین 52
- مبحث پنجم: قیام مختار 54
- اشاره 54
- گفتار اول: شروع قیام 55
- اشاره 58
- گفتار دوم: اهداف قیام 58
- بیعت نامه 60
- گفتار سوم: همراهان قیام 61
- گفتار چهارم: قبایل شیعی عراق و موالی آنها 67
- گفتار پنجم: نتیجه قیام 71
- گفتار ششم: مخالفان قیام 74
- أ. اشراف کوفه 74
- ب. امویها 77
- ج. زبیریان 79
- اشاره 79
- راز ناکامی عبدالله بن زبیر در عراق 80
- گفتار هفتم: گسترش و سرانجام قیام 81
- اشاره 81
- سرانجام مختار و شهادت او 83
- اشاره 86
- فصل دوم : نقد و ارزیابی دیدگاه مبتنی بر عدم تأیید قیام مختار نزد اهلبیت علیه السّلام 86
- مبحث اول: دیدگاه ها و نظرات 87
- اشاره 87
- گفتار اول: مورخان 88
- اشاره 88
- 1. طبری 89
- 2. ابن اثیر 91
- 3. مسعودی 92
- 4. یعقوبی 93
- گفتار دوم: علماء شیعه 95
- 1. محدثان (علامه مجلسی، صاحب بحارالانوار) 95
- 2. مورخان شیعه (معاصرین) 99
- اشاره 109
- گفتار سوم: مذمت مختار در روایات و نقد آن ها 109
- روایات نکوهش مختار 113
- دلایل ردّ این روایات 115
- اشاره 121
- مبحث دوم: ردّیه ها و تحلیل و بررسی دیدگاهها 121
- گفتار اول: ارتباط مختار با محمد حنفیه 121
- چرا محمد حنفیه؟ 124
- محمد بن حنفیه کیست؟ 125
- تحلیل و بررسی 128
- گفتار دوم: ارتباط مختار با کیسانیه 128
- اشاره 128
- کیسان لقب اعطایی حضرت علی علیه السّلام به مختار 129
- تحلیل و بررسی 129
- گفتار سوم: ارتباط مختار با امام سجادعلیه السّلام 131
- اشاره 135
- گفتار چهارم: آیا مختار مدعی نبوت بود؟ 135
- نتیجه 138
- اشاره 143
- فصل سوم: نقد و بررسی و ارزیابی دیدگاههای مبتنی بر تأیید قیام مختار نزد اهلبیت علیه السّلام 143
- مبحث اول: دیدگاههای امامان شیعه^ 144
- 1. امام سجادعلیه السّلام 144
- 2. دیدگاه امام باقرعلیه السّلام نسبت به قیام و شخصیت مختار 148
- 3. قیام و شخصیت مختار از دیدگاه امام صادق علیه السّلام 151
- مبحث دوم: دیدگاه علما و بزرگان شیعه 153
- اشاره 153
- دیدگاه مورخان 154
- اشاره 154
- سخن علامه باقر شریف القرشی 156
- سخن زرگلی 156
- علامه عبدالرزاق مقرّم 157
- نظر مقدس اردبیلی در مورد شخصیت مختار 158
- عالم بزرگ، هاشم معروف الحسنی 158
- آیت الله سیّد محمّد تقی مدرسی 159
- دیدگاه محدثان 160
- مختار از دیدگاه «ابن نما» 160
- نظر علامه مامقانی 163
- دیدگاه رجالیین در مورد شخصیت مختار 163
- نظر خاتم المحدثین، مرحوم شیخ عباس قمی 163
- نظر آیت الله خویی(ره) 166
- دیدگاه علماء بزرگ درباره شخصیت و عظمت مختار 167
- بزرگان معاصر قیام 170
- 1. محمد حنفیه 170
- 2. ابن عباس 179
- تحلیل و بررسی 182
- فصل چهارم: آسیب شناسی و شبهات 185
- اشاره 185
- مبحث اول: مختار و اتهامات ناروا 189
- اشاره 189
- گفتار اول: ادعای نبوت 190
- اشاره 190
- مخالفان نهضت مختار: 192
- دلایل نارضایتی اشراف از نهضت مختار: 194
- نمونه سخنان قافیه دار مختار 196
- اشاره 200
- گفتار دوم: کیسانیه و مختار 200
- بیعت مختار 203
- گفتار سوم: نسبت کذاب دادن به مختار 206
- مبحث دوم: ارتباط مستمر مختار با اهل بیت علیه السّلام 215
- اشاره 215
- گفتار اول: انتقام مختار از قاتلان امام حسین علیه السّلام 216
- اشاره 216
- مختار و میثم تمار 217
- اعلام دستگیری قاتلان شهدای کربلا 219
- کشندگان امام حسین علیه السّلام 220
- تازندگان اسب 221
- کشتن عمر سعد 223
- شمر بن ذی الجوشن 226
- حرمله بن کاهل 227
- سنان بن أنس 230
- خولی در فهرست سیاه بدکاران 230
- چگونگی دستگیری خولی 231
- جنگ با عبید الله بن زیاد 233
- کشته شدن عبیدالله بن زیاد 233
- کشته شدن حصین بن نمیر 234
- کشته شدن شرحبیل 235
- نقد و بررسی انتقام مختار از قاتلان امام حسین علیه السّلام 237
- گفتار دوم: نامه مختار به امام سجاد× و محمد بن حنفیه 243
- نامه مختار به امام سجادعلیه السّلام 243
- نامه محمّد بن حنفیه 244
- نامه مختار به محمد حنفیه، همراه با هدایا و سرهای قاتلان کربلا 247
- نامه مختار به محمد بن حنفیه برای تصرف حجاز 248
- گفتار سوم: دعای امام سجادعلیه السّلام و محمد حنفیه برای مختار 250
- دعای امام سجادعلیه السّلام 250
- دعای محمد بن حنفیه 252
- گفتار چهارم: دعای امام باقر و امام صادق^ برای مختار 253
- جمع بندی و نتیجه گیری 256
- اشاره 256
- الف) تهمت هایی که به مختار نسبت داده اند. 259
- ب). دانشمندانی که مختار را تأیید کرده و او را از برخی تهمت ها مبرا دانسته اند. 260
- فهرست منابع 266
محبت به خاندان پیامبر توأم بوده است؛ بعضی دیگر با شک و تردید به وی می نگرند گرچه این نکته را نیز ازنظر دور نداشته اند که وی اعتقاد راسخ نسبت به اهلبیت علیه السّلام داشته است.
علاوه بر منابع تاریخی این مشکل نیز وجود دارد که روایات نیز درباره وی متعارض است و این تعارض روایات بیشتر شخصیت او را زیر پرده ابهام قرار داده است تا آنجا که حدیث شناس متبحّری مانند مرحوم علامه مجلسی درباره او متحیر مانده و نتوانسته درباره وی اظهار نظر قاطعی و ناگزیر توقف کرده است.
علامه مجلسی در بحارالانوار می نویسد:
«انا فی شأنه من المتوقفین و ان کان الاشهر بین اصحابنا انه من المشکورین»
من درباره مختار نمی توانم اظهار نظر کنم گرچه بیشتر علمای شیعه او را ستوده اند.(1)
آیت الله خویی(ره) پس از نقل و ردّ چند روایت
که در مذمت و نکوهش مختار رسیده است می نویسد: بعضی از علما بر این عقیده اند که مختار خوش عقیده نبوده و به همین دلیل استحقاق عذاب دارد و به جهنم خواهد رفت اما به واسطه شفاعت امام حسین علیه السّلام از جهنم بیرون میآید و نجات پیدا میکند.
علامه مجلسی(ره) به این نظریه تمایل پیدا کرده و آن را وجه جمع بین اخبار
1- بحارالانوار، مجلسی، ج 45 ، ص 339، الباب التاسع و الاربعون. (محقق)