جامعه انسانی از دیدگاه قرآن کریم صفحه 343

است نظیر امر به معروف و نهی از منکر و واجبات کفایی که مسؤولیت آن ها بر دوش همه است و نیز همانند ارزشهای اخلاقی، احساسات بزرگوارانه و رفتار نیک با دیگران.(1)

چهارم: اسلام برای آن دسته از شعایر اسلامی که دارای ابعاد اجتماعی هستند، نظامی وضع کرده است تا به حرکت گروهی امت، ترتیب و سامان دهد، موانع را از میان فرزندان این امت بردارد و رنگ مذهبی و عبادی بدان بخشد که با وحدت دینی آخرین دین سازگار باشد. این شعایر عبارتند از: نماز جماعت، نماز جمعه، نماز عید فطر و عید

قربان، حج خانه خدا و زیارت دیگر اماکن مقدس و عبادتگاهها که هم از لحاظ محتوا و هم از لحاظ شکل ظاهری، نقش بزرگی در تحقق یافتن وحدت اسلامی دارد.(2)

پنجم: مشخص و معین کردن رابطه فرمانروا و فرمانبردار. چرا که یکی از عناصر اصلی در وحدت جوامع انسانی یا اختلاف در آن ها، مسأله حکومت و رابطه میان فرمانروا و رعیت و فرمانبروا و فرمابنردار است. مکتب اسلام، این رابطه را به طور دقیق

و گسترده تعیین کرده است که نقشی سترگ در تحقق یافتن این وحدت اجتماعی دارد. از مهم ترین ویژگیهای این رابطه آن است که اطاعت از فرمانروا در چهارچوب اطاعت از خداوند، بیعت کردن با او؛ و وحدت رهبری است و نیز فرمانروا از لحاظ معنوی، معیشتی و علمی در برابر همه اقشار ملت به طور یکسان مسؤول است. ما در جستاری جداگانه، این موضوع را کاویدیم و در بحث حکومت اسلامی به بیان گوشه ای از آن خواهیم پرداخت.

منظره هایی از وحدت امت

گوشه ای از تجلی وحدت امت اسلامی را در منظره های قرآنی زیر می توان دید:

الف - منظره وحدت در حرکت اجتماعی و اعتقادی از طریق چنگ زدن به ریسمان