ایمان و کفر صفحه 19

مؤمنان مورد نظر خود را امید می دادند که در صورت انجام گناهان، حتی گناهان کبیره، خداوند آن ها را می آمرزد. آنان ایمان را صرفاً تصدیق زبانی می شمردند. در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده است که فرمود: مرجئه توسط هفتاد پیامبر نفرین

شده اند. پرسیده شد، مرجئه چه کسانی اند؟ پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: کسانی که می گویند ایمان تنها کلام است.(1) در این میان، بنی امیه کوشیدند قرائتی جبرگرایانه از اندیشه ی ارجاء ارائه دهند که در نتیجه ی آن، نه تنها انسان با انجام گناه هرچند بسیار بزرگ از ایمان خارج نمی شود، بلکه انجام افعال انسان هرچند بد توسط خداوند انجام می شود و انسان در انجام این امور، مجبور است.(2)

بنی امیه بدین ترتیب، اعمال بد خود را توجیه می کردند.

این عقیده در نقطه ی مقابل اندیشه ی خوارج قرار دارد. این اندیشه نیز مانند اندیشه ی خوارج، به سبب ناهم خوانی با اندیشه ی اسلامی نتوانست به بقای خود ادامه دهد و در سده های بعد، تنها نامی از آن در منابع تاریخی بر جای ماند.(3)

معتزله؛ منزله بین المنزلتین

معتزله، عقل گرایان جهان اسلام بودند که گروه هایی از آن ها در استفاده از عقل، افراط کردند و کوشیدند برای همه ی مسائل دینی، توجیه

عقلانی ارائه کنند؛ اما با توجه به محدودیت های عقل در فهم بسیاری از مسائل غیرمادی، به بی راهه رفتند. معتزله دیدگاه های متنوعی داشتند؛ اما در معنی اصطلاحی ایمان، برای فرار از افراط خوارج و تفریط مرجئه، نظریه ی «منزله بین المنزلتین» را ابداع کردند.

1- . خطیب بغدادی، الفرق بین الفرق، ص202، به نقل از مستدرک حاکم.
2- . همان.
3- . برای آشنایی با چه گونگی به وجود آمدن مرجئه و تحولات آن، ر.ک: نوبختی، فرق الشیعه، ص7 و8؛ خطیب بغدادی، الفرق بین الفرق، ص202 و 203.