ایمان و کفر صفحه 21

دیگری در زمینه ی توحید، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر، و عدل نیز بودند که در جای خود آمده است.(1)

چنان که گفته شد، نظریه ی «منزله بین المنزلتین» در واکنش به دیدگاه های خوارج و مرجئه به وجود آمد؛ اما در منابع اسلامی، هیچ دلیلی بر این مدعا وجود ندارد و تنها ناشی از تراوش های عقلانی معتزله است. انسان در قرآن، یا مؤمن است یا کافر؛ اما فسق از صفاتی است که به سبب گناه، بر مؤمن عارض می شود.(2)

معتزلیان و اندیشه ی «منزله بین المنزلتین» نیز در دوره های بعدی اسلام، چندان دوام نیاورد و ردپای آن صرفاً در کتا ب های تاریخی باقی ماند.

ایمان در اندیشه ی اسلامی

درحالی که مهم ترین انحراف در معنی اصطلاحی ایمان، ریشه در چه گونگی ارتباط میان ایمان و عمل دارد، بیش تر اندیشمندان اسلامی، اعم از شیعه و سنی، بر این عقیده اند که نه میان ایمان و عمل تلازم وجود دارد و نه کلاً عمل از ایمان متأخر و جداست؛ بلکه معنی اصطلاحی ایمان، همان تصدیق به زبان و قلب است؛ و گناه، فرد را از ایمان خارج نمی کند، بلکه موجب فسق او می شود؛ نه به این معنی که مرتبه ی دیگری غیر از مرحله ی ایمان و کفر وجود داشته باشد، بلکه فسق دامن گیر مؤمن می شود و تا وقتی

عملی که مستلزم کفر باشد انجام ندهد، مؤمن است؛ اما مؤمنِ فاسق. بنابراین، عمل جزء معنی اصطلاحی ایمان نیست و خارج از معنی آن است. آیات زیر کاملاً به این مسأله اشاره دارند:

)وَ مْن یَعْمَل مِنَ الصّالِحاتِ وَهُو مُوَمِنٌ(؛(3)

1- . معتزلیان به پنج اصل معتقدند که اصولاً به آن ها «اصول خمسه» می گویند و کتاب های متعددی نیز به همین نام برای شرح و توضیح این اصول نگاشته اند؛ از جمله: ابوهذیل علاف، الخمسه اصول؛ جعفربن حرب، الاصول الخمسه؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه.
2- . در این زمینه، در صفحات آینده به تفصیل بحث خواهد شد.
3- . طه، آیه 112.