ایمان و کفر صفحه 76

ابن تیمیه در جایی دیگر بیان می دارد که حتی برخی از دیدگاه های جهمیه که از نظر وی، به صورت مطلق کفر است مانند اعتقاد به خلق قرآن، انکار رؤیت خدا و انکار حضور خداوند بر عرش، موجب نمی شود که معتقد به این امور نیز کافر باشد؛ مگر آن که حجت بر تکفیر وی تمام باشد.(1)

او هم چنین عقاید باطنیه را کفر می داند، اما حکم به تکفیر افراد باطنی را مشروط به ثبوت شروط تکفیر و از میان رفتن موانع تکفیر درباره ی آنان می داند.(2)

وی سپس نمونه هایی در تأیید این نظریه را از بزرگان سلف، به ویژه احمدبن حنبل ذکر می کند. به گفته ی او، هرچند احمدبن حنبل به دلیل عدم اعتقاد به خلق قرآن، سال ها توسط معتزله، جهمیه و... به زندان افتاد و شلاق خورد و گاهی هم تکفیر شد، اما وی آنان را به گونه ی معین تکفیر نکرد؛ هرچند به کفر جهمیه به صورت مطلق اعتقاد داشت. بنابراین با کسانی که او را به

زندان انداختند، کتکش زدند و تکفیرش کردند، مانند مسلمانان برخورد می کرد.(3)

به گفته ی ابن تیمیه، احمدبن حنبل در نماز، حتی به بزرگان جهمیه اقتدا می کرد.(4)

ابن تیمیه پس از آن، در بیان تفاوت میان تکفیر مطلق و معین می گوید:

و از آن چه آمد، مشخص شد که هرکس به خداوند اقرار کند، دارای ایمان است؛ و اگر به دلیل نرسیدن اخبار به وی، حجت بر وی تمام نشد، نباید به سبب عدم قبول، وی را کافر نامید. با توجه به این اصل، معلوم شد که عامه ی اهل نماز، به خدا و پیامبر گرامی اسلام ایمان دارند، هرچند در ویژگی های معبود و صفات خدا، دارای اختلافاتی هستند. البته کسی که منافق است و تنها

1- . همو، الاستقامه، ج1، ص163 تا 164.
2- . همو، بغیه المرتاد، ص353 تا 354.
3- . همان، ص354.
4- . احمدبن عبدالحلیم ابن تیمیه، همان، ج7، ص312. البته چنین رویکردی از احمدبن حنبل، در منابع دیگر نیز آمده است؛ چنان که مقدسی در «محنه الامام»، ص79، صالح بن احمد در سیره الامام احمد، ص63، ابن اثیر در البدایه والنهایه، ج14، ص404 و... گفته اند که احمد به ابن سماعه اقتدا کرد، درحالی که ابن سماعه قائل به خلق قرآن بود و از رهبران این جریان شناخته می شد.