آشنایی با اندیشه سیاسی شهید مطهری رحمه الله صفحه 169

میدان کار و تکلیف و فضیلت صورت می گیرد، امتیازات و حقوق اختصاصی به افراد اعطا شود. (1)

11. عدالت و حق

یکی از مباحث مهم درباره عدالت، رابطه آن با حق است. استاد مطهری اشاره می کند که یکی از پرسش های اساسی که در جهت گیری مسائل اقتصادی و حقوقی و اجتماعی تأثیر به سزایی دارد این است که آیا حق، مبنای عدالت است یا عدالت مبنای حق است؟ یعنی آیا حق اصالت دارد و حقوق واقعی در عالم هست و به این دلیل که عدالت عبارت است از «اعطای کل ذی حق حقّه»، حق، مبنای عدالت قرار می گیرد یا اینکه عدالت خودش اصالت داشته و فی نفسه الزام دارد و لازمه پذیرش اصل عدالت - مطابق نظریه عدلیه - قول به حقوق طبیعی است؟

ایشان در پاسخ به این سؤال می گوید:

لازمه انکار اصل عدل، انکار حقوق هم هست؛ اما لازمه قبول اصل عدالت، قول به حقوق طبیعی نیست؛ زیرا بنابر تفسیر عدل به توازن یا مساوات، حداکثر مقتضای عدل، تبعیت احکام از مصالح واقعی است [که] این امر با موضوعه بودن همه قوانین نیز سازگار است. عدالت و مساوات و مصالح جمعی جامعه باید در وضع قوانین رعایت شود و مبنای حقوق موضوعه قرار گیرد. حقوق هم می تواند به وسیله قانون گذار وضع شود. بلی، اگر عدل را به «اعطا کل ذی حق حقه» تفسیر کنیم، دراین صورت اصل عدل به صرف تبعیت احکام از مصالح، حتی به نحوی که فقط مصالح جمعی مد نظر باشد - نه مصالح فرد - تفسیر نمی شود. عدل در مقابل ظلم است و موردش برخورد با فرد و شئون اوست; این تفسیر لازمه اش اعتراف به حقوق فطری است. (2)