- پیشگفتار 1
- بخش اول-مفاهیم و کلیات 4
- اشاره 4
- الف) نظام سیاسی - دینی 5
- 1 -مفاهیم 5
- اشاره 5
- ب) مفهوم دموکراسی 7
- د) مفهوم مشروعیت و مقبولیت 8
- ج) مفهوم مردم سالاری دینی 8
- 1- چگونگی پیدایش نخستین نهادهای دموکراتیک 11
- 2 -کلیات 11
- پیشینه مردم سالاری 11
- اشاره 12
- 2- انواع دموکراسی 12
- یکم) دموکراسی مستقیم 12
- دوم) مردم سالاری غیرمستقیم 13
- یکم) اسپینوزا 14
- 3- پیشاهنگان سیستم نمایندگی 14
- دوم) جان لاک 16
- سوم) ژان ژاک روسو 17
- اشاره 19
- الف) زندگی نامه علمی آیت الله نائینی 19
- 3- نگاهی به زندگی نامه علمی آیت الله نائینی و آیت الله شهید سید محمدباقر صدر 19
- 1- شخصیت علمی نائینی 20
- 2- برخی از آثار نائینی 20
- 3- نگاهی به کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 21
- اشاره 21
- دوم) ترتیب کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 22
- یکم) منابع الهام گیری نائینی 22
- ب) زندگی نامه علمی آیت الله شهید سید محمدباقر صدر (رحمه الله) 24
- اشاره 24
- 1- مقام علمی شهید صدر 25
- 2- شخصیت اجتماعی سیاسی شهید محمدباقر صدر 25
- اشاره 27
- یکم) نگاه سیاسی - دینی شهید صدر 27
- 3- نگاهی به کتاب الاسلام یقود الحیاه (شهید محمدباقر صدر (2003/ 1424ق) 27
- دوم) نظریه های سه گانه شهید صدر در باب حکومت دینی 29
- بخش دوم-جایگاه مردم در فرایند قدرت و بررسی انواع حکومت ها 30
- اشاره 30
- 1 -بررسی انواع حکومت ها 32
- الف) رژیم های دیکتاتور 32
- اشاره 32
- 1- دیکتاتوری سنتی 33
- 2- دیکتاتوری جدید 34
- 3- فاشیسم 36
- ب) حکومت های مردم سالار 37
- اشاره 37
- 1- اصول و مؤلفه های اساسی مردم سالاری 38
- 2- مردم سالاری؛ ارزش یا روش 40
- 3- انواع دموکراسی 41
- 1- تعریف حکومت مردم سالار دینی 43
- ج) حکومت های مردم سالار دینی 43
- یکم) تأمین منابع مالی دولت اسلامی 44
- اشاره 44
- 2- اهداف مردم سالاری دینی 44
- دوم) تأمین امنیت فراگیر 45
- سوم) گسترش تعلیم و تربیت 45
- چهارم) توسعه و عمران 45
- 3- عناصر و مؤلفه های مردم سالاری دینی 46
- یکم) بیعت 47
- 1- حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله 47
- د) نمونه های حکومت های مردم سالار دینی در صدر اسلام 47
- دوم) شورا 50
- چهارم) میثاق مدینه 51
- سوم) حق انتقاد، اعتراض و آزادی بیان 51
- 2- حکومت علوی 52
- یکم) بیعت 52
- دوم) نظارت 53
- 2 -نظریه مرحوم نائینی 57
- اشاره 57
- 1- حکومت تملیکیه 59
- الف) انواع حکومت از دیدگاه مرحوم نائینی 59
- 2- حکومت ولایتیه 60
- 1- وجوب نهی ازمنکر 61
- ب) مقدمات تحدید سلطنت از دیدگاه مرحوم نائینی 61
- 3- لزوم تحدید غاصب 62
- 2- نیابت فقها در عصر غیبت 62
- اشاره 63
- الف) تعریف حکومت 63
- 3 -نظریه آیت الله شهید صدر 63
- ج) شکل حکومت در اسلام 64
- ب) انواع حکومت 64
- د) حکومت مطلوب شهید صدر 66
- ه) ارکان حکومت اسلامی 67
- و) مبانی حکومت اسلامی 68
- ز) ویژگی های حکومت اسلامی 70
- 4 -بررسی و مقایسه بین دو نظریه 71
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 71
- ب) نقاط اختصاصی نظریه نائینی 72
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 73
- اشاره 75
- بخش سوم-جایگاه مردم در مرکز تصمیم گیری 75
- اشاره 77
- 1 -مشروعیت 77
- 1- مشروعیت در حوزه فلسفه سیاسی 78
- الف) کاربرد مشروعیت در حوزه های فلسفه سیاسی، جامعه شناسی سیاسی و اندیشه سیاسی اسلام 78
- 2- مشروعیت در حوزه جامعه شناسی سیاسی 80
- 3- مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام 81
- ب) مشروعیت و حق حاکمیت در اسلام 84
- 2 -مرجعیت دینی در نظام سیاسی 92
- اشاره 92
- الف) ولایت حسبیه 93
- ب) جواز تصرف 93
- ج) ولایت عامه 94
- 3 -نظریه آیت الله نائینی 96
- الف) مشروعیت 96
- ب) مقبولیت 99
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه مرحوم نائینی 99
- اشاره 99
- 1- شورا 99
- 2- امربه معروف و نهی ازمنکر 103
- 3- اصل نمایندگی و حقوقی اجتماعی مردم 104
- الف) مشروعیت 110
- اشاره 110
- 4 -نظریه شهید صدر 110
- 1- حکومت انتخابی بر اساس شورا 111
- 3- نظریه خلافت مردم با نظارت مرجعیت 111
- یکم) سیر تاریخی خلافت و گواهی انسان 111
- 2- نظریه ولایت عامه انتصابی فقیه 111
- دوم) کارویژه مرجعیت رشیده بر اساس نظریه شهید صدر 112
- سوم) تبیین نظریه خلافت انسان و شهادت أنبیاء علیهم السلام 113
- اشاره 117
- ب) مقبولیت 117
- امت 118
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه شهید صدر 120
- 1- شورا 120
- 2- بیعت 122
- 3- امربه معروف و نهی ازمنکر 124
- 4- تغییر 125
- 5- نصیحت 127
- الف) نقاط اجتماع دو نظریه 129
- 5 -بررسی و مقایسه دو نظریه 129
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 130
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 131
- بخش چهارم-جایگاه مردم در قلمرو دخالت دولت 133
- اشاره 133
- 1 -مفهوم حوزه های عمومی و خصوصی 135
- اشاره 135
- اهمیت بحث 135
- الف) حوزه عمومی 137
- ب) حوزه خصوصی 140
- اشاره 140
- 1- حوزه (حریم) خصوصی، به مفهوم قلمرو روابط شخصی و خانوادگی 141
- 2- حوزه خصوصی به معنای مبادله کالا و کار اجتماعی 142
- 2 -گستره قدرت در نظریه اهل سنت و شیعه 144
- اشاره 144
- الف) اهل سنت 145
- ب) شیعه 148
- اشاره 148
- 1- نظریه انتخاب 149
- 2- نظریه انتصاب 150
- اشاره 158
- تعیین قلمرو دخالت دولت با نگاه به حکومت ولایتیه و تملیکیّه 158
- 3 -نظریه مرحوم نائینی 158
- اشاره 158
- الف) ویژگی های حکومت ولایتیه 159
- ب) ویژگی های حکومت تملیکیه 161
- اشاره 164
- 4 -نظریه شهید صدر 164
- 1- کرامت 165
- الف) ویژگی های خلافت انسان 165
- 2- خلافت و استخلاف 166
- 3- امانت بودن حکومت 167
- 4- مسئول بودن حاکمان 168
- 5- عدالت خواهی 169
- 6- آزادی و برابری انسان ها 170
- 1- رعایت اخلاق 171
- اشاره 171
- ب) ویژگی های حکومت اسلامی در قلمرو دخالت دولت 171
- 2- اساس بودن عدالت و شریعت 172
- 3- غیرمطلقه بودن 173
- 4- ایجاد موازنه میان مصالح فردی و اجتماعی 173
- ج) منطقه الفراغ 174
- 5-تطبیق و بررسی دو نظریه 176
- اشاره 176
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 176
- ج) نقاط اختصاصی نظریه آیت الله شهید صدر 178
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 178
- کتابنامه 180
سه تن از دانشمندانی که در شکل گیری این رهیافت، نقش اساسی دارند، اسپینوزا، جان لاک و ژان ژاک روسو هستند که بررسی دیدگاهشان دراین باره لازم به نظر می رسد.
3- پیشاهنگان سیستم نمایندگی
یکم) اسپینوزا
-1
اسپینوزا فیلسوف هلندی از نخستین نظریه پردازان دموکراسی در عصر جدید است. رساله نیمه تمام اسپینوزا که با مرگ غم انگیز او به فرجام نرسید، محصول پخته ترین سنین عمر وی است. وی هدف نهایی دولت را تسلط بر مردم و محدودساختن آنان از راه وحشت نمی داند؛ بلکه رسالت دولت را آزادساختن مردم از وحشت می داند تا بتوانند با اطمینان کامل، بدون تحمل زیان بر خود یا بر همسایه زندگی کنند... . (2) محور
1- (1) . بندیکت دو(باروخ) اسپینوزا( Bendictde (Baruach)spinoza) (1623 - 1677) در خانواده ای زاده شد که از تفتیش عقاید در اسپانیا و پرتغال گریخته بودند. اسپینوزا در مدارس خاخامی آموزش دید و از راه تراشیدن عدسی امرار معاش می کرد. بعد از آنکه به خاطر عقاید شکاکانه اش از کنیسه اخراج شد، به جمع گروهی از مسیحیان روشنفکر پیوست و محفل فلسفی تشکیل داد و به زودی رهبر آن محفل شد. وی بعد از ترک آمستردام زندگی منزوی و پارسایانه ای را اختیار کرد. پیشنهاد پذیرش پول و مقامات دانشگاهی را نپذیرفت و حتی از چاپ اثر بزرگ خود به نام اخلاق ( Eithics )امتناع ورزید که البته این کار هم از روی عشق به حقیقت و آزادی فکری و هم به علت ترس از سانسور بود. کنجکاوی اسپینوزا باعث شد تا آثار متفکران مسیحی را درباره مسائل مهمی از قبیل ذات خداوند و سرنوشت بشر مطالعه کند. او نزد عالم هلندی به نام وان دن انده، شروع به تحصیل زبان لاتین کرد. او دختر ماه رخساری داشت که عشق او در دل اسپینوزا با عشق اسپینوزا به فراگیری زبان لاتین رقابت می کرد. اما سرانجام این دختر ماهرخ، خواستگار سرمایه دار را بر اسپینوزا ترجیح داد. او تحت تأثیر دکارت (1596 - 1650) قرار داشت. رساله کلامی - سیاسی اسپینوزا بخش بیشتر آن اختصاص به بررسی انتقادی کتاب مقدس دارد. این نقد، شالوده هرگونه الهیات آزادمنشانه جدید است. بخش دوم رساله، خطوط کلی اصول علمی جدید عدالت را به دست می دهد. اسپینوزا در رساله سیاسی (1677) بهترین نوع هر یک از سه شکل حکومت را مورد بررسی قرار داد که البته پیش از نوشتن بخش مربوط به دموکراسی درگذشت. اسپینوزا با نظریه خود در باب دموکراسی مبتنی بر قرارداد اجتماعی، تأثیر ژرفی بر ژان ژاک روسو گذاشت. (ر.ک: تاریخ مختصر فلسفه جدید، نوشته و اجراسکتروتن، ترجمه: اسماعیل سعادتی خمسه، تهران، انتشارات حکمت، 1382؛ دائره المعارف دموکراسی، سیمور مارتین لیپست، تاریخ فلسفه ویل دورانت).
2- (2) . رساله درباره دین و دولت، فصل 20 به نقل از کتاب تاریخ فلسفه ویل دورانت، ترجمه: عباس زریاب، ص174.