- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- بخش اول-مفاهیم و کلیات 4
- اشاره 5
- 1 -مفاهیم 5
- الف) نظام سیاسی - دینی 5
- ب) مفهوم دموکراسی 7
- د) مفهوم مشروعیت و مقبولیت 8
- ج) مفهوم مردم سالاری دینی 8
- پیشینه مردم سالاری 11
- 1- چگونگی پیدایش نخستین نهادهای دموکراتیک 11
- 2 -کلیات 11
- اشاره 12
- یکم) دموکراسی مستقیم 12
- 2- انواع دموکراسی 12
- دوم) مردم سالاری غیرمستقیم 13
- یکم) اسپینوزا 14
- 3- پیشاهنگان سیستم نمایندگی 14
- دوم) جان لاک 16
- سوم) ژان ژاک روسو 17
- اشاره 19
- الف) زندگی نامه علمی آیت الله نائینی 19
- 3- نگاهی به زندگی نامه علمی آیت الله نائینی و آیت الله شهید سید محمدباقر صدر 19
- 1- شخصیت علمی نائینی 20
- 2- برخی از آثار نائینی 20
- اشاره 21
- 3- نگاهی به کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 21
- یکم) منابع الهام گیری نائینی 22
- دوم) ترتیب کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 22
- ب) زندگی نامه علمی آیت الله شهید سید محمدباقر صدر (رحمه الله) 24
- اشاره 24
- 1- مقام علمی شهید صدر 25
- 2- شخصیت اجتماعی سیاسی شهید محمدباقر صدر 25
- یکم) نگاه سیاسی - دینی شهید صدر 27
- 3- نگاهی به کتاب الاسلام یقود الحیاه (شهید محمدباقر صدر (2003/ 1424ق) 27
- اشاره 27
- دوم) نظریه های سه گانه شهید صدر در باب حکومت دینی 29
- بخش دوم-جایگاه مردم در فرایند قدرت و بررسی انواع حکومت ها 30
- اشاره 30
- 1 -بررسی انواع حکومت ها 32
- الف) رژیم های دیکتاتور 32
- اشاره 32
- 1- دیکتاتوری سنتی 33
- 2- دیکتاتوری جدید 34
- 3- فاشیسم 36
- ب) حکومت های مردم سالار 37
- اشاره 37
- 1- اصول و مؤلفه های اساسی مردم سالاری 38
- 2- مردم سالاری؛ ارزش یا روش 40
- 3- انواع دموکراسی 41
- ج) حکومت های مردم سالار دینی 43
- 1- تعریف حکومت مردم سالار دینی 43
- اشاره 44
- یکم) تأمین منابع مالی دولت اسلامی 44
- 2- اهداف مردم سالاری دینی 44
- چهارم) توسعه و عمران 45
- دوم) تأمین امنیت فراگیر 45
- سوم) گسترش تعلیم و تربیت 45
- 3- عناصر و مؤلفه های مردم سالاری دینی 46
- د) نمونه های حکومت های مردم سالار دینی در صدر اسلام 47
- 1- حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله 47
- یکم) بیعت 47
- دوم) شورا 50
- سوم) حق انتقاد، اعتراض و آزادی بیان 51
- چهارم) میثاق مدینه 51
- یکم) بیعت 52
- 2- حکومت علوی 52
- دوم) نظارت 53
- 2 -نظریه مرحوم نائینی 57
- اشاره 57
- الف) انواع حکومت از دیدگاه مرحوم نائینی 59
- 1- حکومت تملیکیه 59
- 2- حکومت ولایتیه 60
- ب) مقدمات تحدید سلطنت از دیدگاه مرحوم نائینی 61
- 1- وجوب نهی ازمنکر 61
- 3- لزوم تحدید غاصب 62
- 2- نیابت فقها در عصر غیبت 62
- اشاره 63
- الف) تعریف حکومت 63
- 3 -نظریه آیت الله شهید صدر 63
- ج) شکل حکومت در اسلام 64
- ب) انواع حکومت 64
- د) حکومت مطلوب شهید صدر 66
- ه) ارکان حکومت اسلامی 67
- و) مبانی حکومت اسلامی 68
- ز) ویژگی های حکومت اسلامی 70
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 71
- 4 -بررسی و مقایسه بین دو نظریه 71
- ب) نقاط اختصاصی نظریه نائینی 72
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 73
- بخش سوم-جایگاه مردم در مرکز تصمیم گیری 75
- اشاره 75
- اشاره 77
- 1 -مشروعیت 77
- 1- مشروعیت در حوزه فلسفه سیاسی 78
- الف) کاربرد مشروعیت در حوزه های فلسفه سیاسی، جامعه شناسی سیاسی و اندیشه سیاسی اسلام 78
- 2- مشروعیت در حوزه جامعه شناسی سیاسی 80
- 3- مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام 81
- ب) مشروعیت و حق حاکمیت در اسلام 84
- اشاره 92
- 2 -مرجعیت دینی در نظام سیاسی 92
- الف) ولایت حسبیه 93
- ب) جواز تصرف 93
- ج) ولایت عامه 94
- الف) مشروعیت 96
- 3 -نظریه آیت الله نائینی 96
- 1- شورا 99
- اشاره 99
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه مرحوم نائینی 99
- ب) مقبولیت 99
- 2- امربه معروف و نهی ازمنکر 103
- 3- اصل نمایندگی و حقوقی اجتماعی مردم 104
- اشاره 110
- 4 -نظریه شهید صدر 110
- الف) مشروعیت 110
- 2- نظریه ولایت عامه انتصابی فقیه 111
- 3- نظریه خلافت مردم با نظارت مرجعیت 111
- 1- حکومت انتخابی بر اساس شورا 111
- یکم) سیر تاریخی خلافت و گواهی انسان 111
- دوم) کارویژه مرجعیت رشیده بر اساس نظریه شهید صدر 112
- سوم) تبیین نظریه خلافت انسان و شهادت أنبیاء علیهم السلام 113
- اشاره 117
- ب) مقبولیت 117
- امت 118
- 1- شورا 120
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه شهید صدر 120
- 2- بیعت 122
- 3- امربه معروف و نهی ازمنکر 124
- 4- تغییر 125
- 5- نصیحت 127
- 5 -بررسی و مقایسه دو نظریه 129
- الف) نقاط اجتماع دو نظریه 129
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 130
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 131
- بخش چهارم-جایگاه مردم در قلمرو دخالت دولت 133
- اشاره 133
- اهمیت بحث 135
- اشاره 135
- 1 -مفهوم حوزه های عمومی و خصوصی 135
- الف) حوزه عمومی 137
- اشاره 140
- ب) حوزه خصوصی 140
- 1- حوزه (حریم) خصوصی، به مفهوم قلمرو روابط شخصی و خانوادگی 141
- 2- حوزه خصوصی به معنای مبادله کالا و کار اجتماعی 142
- 2 -گستره قدرت در نظریه اهل سنت و شیعه 144
- اشاره 144
- الف) اهل سنت 145
- ب) شیعه 148
- اشاره 148
- 1- نظریه انتخاب 149
- 2- نظریه انتصاب 150
- تعیین قلمرو دخالت دولت با نگاه به حکومت ولایتیه و تملیکیّه 158
- 3 -نظریه مرحوم نائینی 158
- اشاره 158
- اشاره 158
- الف) ویژگی های حکومت ولایتیه 159
- ب) ویژگی های حکومت تملیکیه 161
- 4 -نظریه شهید صدر 164
- اشاره 164
- الف) ویژگی های خلافت انسان 165
- 1- کرامت 165
- 2- خلافت و استخلاف 166
- 3- امانت بودن حکومت 167
- 4- مسئول بودن حاکمان 168
- 5- عدالت خواهی 169
- 6- آزادی و برابری انسان ها 170
- ب) ویژگی های حکومت اسلامی در قلمرو دخالت دولت 171
- اشاره 171
- 1- رعایت اخلاق 171
- 2- اساس بودن عدالت و شریعت 172
- 3- غیرمطلقه بودن 173
- 4- ایجاد موازنه میان مصالح فردی و اجتماعی 173
- ج) منطقه الفراغ 174
- 5-تطبیق و بررسی دو نظریه 176
- اشاره 176
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 176
- ج) نقاط اختصاصی نظریه آیت الله شهید صدر 178
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 178
- کتابنامه 180
3 -نظریه مرحوم نائینی
اشاره
هرچند علامه نائینی درباره قلمرو دخالت دولت و یا عناوینی همچون حوزه عمومی و حوزه خصوصی بحث مستقلی ارائه نداده است؛ اما از لابه لای مطالب او در کتاب ارزشمند « تنبیه الامه » در مباحث مختلف به وضوح محدودیت قلمرو دخالت دولت به دست می آید. البته حکومتی که مدنظر مرحوم نائینی است یا حکومت تملیکیه و مطلقه است یا حکومت مشروطه و محدوده اما فراتر از آن و این است که یک فقیهی در رأس حکومت اسلامی قرار بگیرد، عصر نائینی اقتضای آن را نداشته است که دراین خصوص بپردازند. ازاین رو، جای خالی این بحث در مباحث نائینی همچنان مشهود است.
تعیین قلمرو دخالت دولت با نگاه به حکومت ولایتیه و تملیکیّه
اشاره
ویژگی هایی که علامه برای حکومت ولایتیه بیان می کند، به شرح زیر است:
امین نوع بودن حاکم، قیام به وظایف نوعیه، مشارکت و مساوات مردم و رعیت حتی با شخص سلطان، محدود بودن سلطنت، احترام اموال و آبروی مردم. مراقبت، مسئولیت، نظارت و مشورت کردن نیز از دیگر ویژگی هایی است که هرکدام به گونه ای، قلمرو دخالت دولت را محدود می کند. در این نوع حکومت، مردم از احترام زیادی برخوردارند و هیچ کس حق تعرض به حریم آنان را ندارد. شاه و سلطان هرگز فراتر از قانون نبوده و نیست و فلسفه وجود قانون، تحدید و قانون مند ساختن ولایت و سلطنت است. انسان و رعایا در این نوع حکومت کریم اند و همگان وظیفه دارند این کرامت را پاس دارند. حفظ حریم خصوصی در این نوع حکومت یک امر روشن و واضح است و بر خلاف نوع دومِ