- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- بخش اول-مفاهیم و کلیات 4
- الف) نظام سیاسی - دینی 5
- اشاره 5
- 1 -مفاهیم 5
- ب) مفهوم دموکراسی 7
- د) مفهوم مشروعیت و مقبولیت 8
- ج) مفهوم مردم سالاری دینی 8
- پیشینه مردم سالاری 11
- 2 -کلیات 11
- 1- چگونگی پیدایش نخستین نهادهای دموکراتیک 11
- یکم) دموکراسی مستقیم 12
- 2- انواع دموکراسی 12
- اشاره 12
- دوم) مردم سالاری غیرمستقیم 13
- 3- پیشاهنگان سیستم نمایندگی 14
- یکم) اسپینوزا 14
- دوم) جان لاک 16
- سوم) ژان ژاک روسو 17
- اشاره 19
- الف) زندگی نامه علمی آیت الله نائینی 19
- 3- نگاهی به زندگی نامه علمی آیت الله نائینی و آیت الله شهید سید محمدباقر صدر 19
- 2- برخی از آثار نائینی 20
- 1- شخصیت علمی نائینی 20
- 3- نگاهی به کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 21
- اشاره 21
- یکم) منابع الهام گیری نائینی 22
- دوم) ترتیب کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 22
- اشاره 24
- ب) زندگی نامه علمی آیت الله شهید سید محمدباقر صدر (رحمه الله) 24
- 1- مقام علمی شهید صدر 25
- 2- شخصیت اجتماعی سیاسی شهید محمدباقر صدر 25
- یکم) نگاه سیاسی - دینی شهید صدر 27
- 3- نگاهی به کتاب الاسلام یقود الحیاه (شهید محمدباقر صدر (2003/ 1424ق) 27
- اشاره 27
- دوم) نظریه های سه گانه شهید صدر در باب حکومت دینی 29
- بخش دوم-جایگاه مردم در فرایند قدرت و بررسی انواع حکومت ها 30
- اشاره 30
- الف) رژیم های دیکتاتور 32
- 1 -بررسی انواع حکومت ها 32
- اشاره 32
- 1- دیکتاتوری سنتی 33
- 2- دیکتاتوری جدید 34
- 3- فاشیسم 36
- ب) حکومت های مردم سالار 37
- اشاره 37
- 1- اصول و مؤلفه های اساسی مردم سالاری 38
- 2- مردم سالاری؛ ارزش یا روش 40
- 3- انواع دموکراسی 41
- ج) حکومت های مردم سالار دینی 43
- 1- تعریف حکومت مردم سالار دینی 43
- یکم) تأمین منابع مالی دولت اسلامی 44
- 2- اهداف مردم سالاری دینی 44
- اشاره 44
- چهارم) توسعه و عمران 45
- سوم) گسترش تعلیم و تربیت 45
- دوم) تأمین امنیت فراگیر 45
- 3- عناصر و مؤلفه های مردم سالاری دینی 46
- د) نمونه های حکومت های مردم سالار دینی در صدر اسلام 47
- 1- حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله 47
- یکم) بیعت 47
- دوم) شورا 50
- سوم) حق انتقاد، اعتراض و آزادی بیان 51
- چهارم) میثاق مدینه 51
- یکم) بیعت 52
- 2- حکومت علوی 52
- دوم) نظارت 53
- 2 -نظریه مرحوم نائینی 57
- اشاره 57
- 1- حکومت تملیکیه 59
- الف) انواع حکومت از دیدگاه مرحوم نائینی 59
- 2- حکومت ولایتیه 60
- ب) مقدمات تحدید سلطنت از دیدگاه مرحوم نائینی 61
- 1- وجوب نهی ازمنکر 61
- 3- لزوم تحدید غاصب 62
- 2- نیابت فقها در عصر غیبت 62
- اشاره 63
- الف) تعریف حکومت 63
- 3 -نظریه آیت الله شهید صدر 63
- ج) شکل حکومت در اسلام 64
- ب) انواع حکومت 64
- د) حکومت مطلوب شهید صدر 66
- ه) ارکان حکومت اسلامی 67
- و) مبانی حکومت اسلامی 68
- ز) ویژگی های حکومت اسلامی 70
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 71
- 4 -بررسی و مقایسه بین دو نظریه 71
- ب) نقاط اختصاصی نظریه نائینی 72
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 73
- بخش سوم-جایگاه مردم در مرکز تصمیم گیری 75
- اشاره 75
- اشاره 77
- 1 -مشروعیت 77
- الف) کاربرد مشروعیت در حوزه های فلسفه سیاسی، جامعه شناسی سیاسی و اندیشه سیاسی اسلام 78
- 1- مشروعیت در حوزه فلسفه سیاسی 78
- 2- مشروعیت در حوزه جامعه شناسی سیاسی 80
- 3- مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام 81
- ب) مشروعیت و حق حاکمیت در اسلام 84
- 2 -مرجعیت دینی در نظام سیاسی 92
- اشاره 92
- ب) جواز تصرف 93
- الف) ولایت حسبیه 93
- ج) ولایت عامه 94
- 3 -نظریه آیت الله نائینی 96
- الف) مشروعیت 96
- ب) مقبولیت 99
- 1- شورا 99
- اشاره 99
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه مرحوم نائینی 99
- 2- امربه معروف و نهی ازمنکر 103
- 3- اصل نمایندگی و حقوقی اجتماعی مردم 104
- اشاره 110
- 4 -نظریه شهید صدر 110
- الف) مشروعیت 110
- 2- نظریه ولایت عامه انتصابی فقیه 111
- یکم) سیر تاریخی خلافت و گواهی انسان 111
- 1- حکومت انتخابی بر اساس شورا 111
- 3- نظریه خلافت مردم با نظارت مرجعیت 111
- دوم) کارویژه مرجعیت رشیده بر اساس نظریه شهید صدر 112
- سوم) تبیین نظریه خلافت انسان و شهادت أنبیاء علیهم السلام 113
- اشاره 117
- ب) مقبولیت 117
- امت 118
- 1- شورا 120
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه شهید صدر 120
- 2- بیعت 122
- 3- امربه معروف و نهی ازمنکر 124
- 4- تغییر 125
- 5- نصیحت 127
- الف) نقاط اجتماع دو نظریه 129
- 5 -بررسی و مقایسه دو نظریه 129
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 130
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 131
- بخش چهارم-جایگاه مردم در قلمرو دخالت دولت 133
- اشاره 133
- اشاره 135
- 1 -مفهوم حوزه های عمومی و خصوصی 135
- اهمیت بحث 135
- الف) حوزه عمومی 137
- اشاره 140
- ب) حوزه خصوصی 140
- 1- حوزه (حریم) خصوصی، به مفهوم قلمرو روابط شخصی و خانوادگی 141
- 2- حوزه خصوصی به معنای مبادله کالا و کار اجتماعی 142
- اشاره 144
- 2 -گستره قدرت در نظریه اهل سنت و شیعه 144
- الف) اهل سنت 145
- اشاره 148
- ب) شیعه 148
- 1- نظریه انتخاب 149
- 2- نظریه انتصاب 150
- تعیین قلمرو دخالت دولت با نگاه به حکومت ولایتیه و تملیکیّه 158
- 3 -نظریه مرحوم نائینی 158
- اشاره 158
- اشاره 158
- الف) ویژگی های حکومت ولایتیه 159
- ب) ویژگی های حکومت تملیکیه 161
- 4 -نظریه شهید صدر 164
- اشاره 164
- 1- کرامت 165
- الف) ویژگی های خلافت انسان 165
- 2- خلافت و استخلاف 166
- 3- امانت بودن حکومت 167
- 4- مسئول بودن حاکمان 168
- 5- عدالت خواهی 169
- 6- آزادی و برابری انسان ها 170
- ب) ویژگی های حکومت اسلامی در قلمرو دخالت دولت 171
- 1- رعایت اخلاق 171
- اشاره 171
- 2- اساس بودن عدالت و شریعت 172
- 3- غیرمطلقه بودن 173
- 4- ایجاد موازنه میان مصالح فردی و اجتماعی 173
- ج) منطقه الفراغ 174
- 5-تطبیق و بررسی دو نظریه 176
- اشاره 176
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 176
- ج) نقاط اختصاصی نظریه آیت الله شهید صدر 178
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 178
- کتابنامه 180
دوم) جان لاک
-1
جان لاک، فیلسوف پرآوازه انگلیسی، یکی از بنیان گذاران دموکراسی لیبرال شمرده شده است. چه اینکه نوشته های لاک به شکل گیری پایه حکومت دموکراسی آزادی خواهانه (لیبرال دموکراسی) جدید کمک کرد. مهم ترین اثر لاک در باب نظریه سیاسی، دو رساله ایشان درباره حکومت بود که در 1689 به حمایت از انقلاب 1688 «و یک» انتشار یافت؛ انقلابی که در آن، پارلمان انگلستان، ویلیام و ماری را به جای جیمز دوم نشاند. (2) لاک در رساله اول، نظریه حق الهی شاهان را که سر رابرت فیلمیر (1588 - 1653) مطرح کرده بود، ردّ کرد. (3) لاک در
1- (1) . جان لاک در 29 اوت 1632، 44 سال پس از تولد هابز در ورینگتنف سامرت شایر، به دنیا آمد. پدربزرگ او پارچه فروش بود و در کارخانه ریسندگی و بافندگی او عده زیادی کار می کردند. پدرش حقوقدان، کارمند دادگاه های صلح و محضردار ناحیه بود که به کار پدر خود (پارچه فروشی) علاقه نداشت. جان لاک با نفوذ خانواده در سن پانزده سالگی در مدرسه دست مینستر پذیرفته شد. در این زمان، رئیس این مدرسه، ریچارباسبی، مهندسی شاه دوست بود که نفوذ زیادی بر لاک گذاشت، در 1652 که لاک 19 سال داشت، دانشجوی کلیسای مسیح در آکسفورد شد. لاک گفتار درباره قانون طبیعی (1660) را در همین دوره نوشت. پدر لاک در 1660 درگذشت و دارایی ها به صورت زمین و خانه برای او به جای گذاشت. لاک مالک سخت گیری بود. در این زمان، لاک در انتخاب شغل دچار مشکل بود. لاک تحصیلات پزشکی را ادامه داد و نیز تحت نظر رابرت بایل به تحقیق و مطالعه پرداخت. در 1665 برای مدتی کوتاهی با سمت منشی هیئت دیپلماتیک، همراه سروالتستروس به براندنبورگ رفت. این گردش بسیار سودمند بود؛ زیرا لاک تاحدی مدارای مذهبی را در براندنبورگ مشاهده کرد و درباره آن به فکر فرو رفت. نتیجه این تعمق، نوشته شدن نامه درباره مدارای مذهبی در 1667 بود. در این سال لاک دعوت ارل شافتسبوری را به عنوان پزشک شخصی این نجیب زاده پذیرفت و این گونه بود که لاک در 35 سالگی وارد حوادث و امواج سیاست پیچیده دوره حساس تاریخ انگلستان شد. ارل شافستبوری، لاک را واداشت به مطالعه در امور مذهبی و کشور و هر آنچه به وظایف رئیس حکومت مربوط می شد، همت گمارد. لاک دو رساله حکومت در 1689 برای توجیه و تبیین انقلاب با شکوه 1688 نوشته است. او در سال 1683 به هلند رفت و پنج سال در آنجا ماند. پس از بازگشت به انگلستان، دو رساله حکومت در 1689 را بدون نام نویسنده منتشر کرد. نوشته دیگر او که آن هم بدون نام در همان سال انتشار یافت، نامه ای درباره مدارای مذهبی بود؛ اما گفتار درباره فهم بشر 1690 با نام خود او منتشر شد. این کتاب که برگزیده بحث کلی و عمومی درباره ویژگی ها و محدودیت های فهم انسان است، به نام خود او منتشر شد. از دیگر نوشته های لاک می توان به اندیشه هایی درباره تعلیم و تربیت که در 1693 انتشار یافت اشاره کرد و سرانجام در 28 اکتبر 1704 در او آتس آرام، درگذشت (ر.ک: عبدالرحمن عالم، تاریخ فلسفه سیاسی غرب، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1384، ص 268-272، سیمور، مارتین لیپست، دائره المعارف دموکراسی.
2- (2) . سیمور، مارتین لیپست، دائره المعارف دموکراسی، ج 3، ص 1145.
3- (3) . همان.