جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 167

3. مستخلَف علیه (زمین، جامعه و طبیعت). (1)

این نکته هم قابل ذکر است که از نظر شهید صدر، خلافتی که در قرآن مطرح شده است تنها برای شخص آدم نیست بلکه برای جنس آدم (بشریت) است؛ زیرا آن کس که در روی زمین فساد می کند، شخص آدم نبوده بلکه برای جنس بشر و در طول تاریخ است؛ (2) و خلافت انسان در زمین بدین معناست که خداوند بشر را در زمین نایب خود قرار داده است. (3)

آیت الله شهید صدر معتقد است که باید بین خلیفه و مستخلِفٌ عنه، سنخیت وجود داشته باشد. داشتن خُلق وخوی خدایی، شرطی برای حاکم اسلامی است که شهید آن را از «تشبّهوا باخلاق الله» به دست می آورد.

پرواضح است که شکستن حریم خصوصی افراد همان گونه که با کرامت انسانی سازگاری ندارد با خلافت انسان نیز ناسازگار است.

3- امانت بودن حکومت

شهید صدر بر این نکته تأکید دارد که «استخلاف» و امامت انسان در زمین یک امانت است و رابطه انسان با جامعه «انسان های دیگر» رابطه امین با مورد امانت است:

إِنّا عَرَضْنَا الْأَمانَهَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً ؛ (4) «ما امانت (تعهّد، تکلیف، و ولایت الهیّه) را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم، آنها از پذیرش آن سر برتافتند و از آن هراسیدند امّا انسان آن را بر دوش کشید؛ او بسیار ظالم و جاهل بود (چون قدر این مقام عظیم را نشناخت و به خود ستم کرد)».

آیت الله شهید صدر می نویسد:

امانت همان صورت پذیرفته شده خلافت است؛ خلافت از سوی خدا عرضه می شود؛ او این پایگاه بلند را به انسان می بخشد، امانت و خلافت عبارت است از استخلاف و استیمان. (5)

1- (1) . اندیشه های سیاسی شهید رابع، ص 184.
2- (2) . همان، ص 185.
3- (3) . الإسلام یقود الحیاه (خلافه الانسان و شهاده انبیا)، ص 128.
4- (4) . احزاب، 72.
5- (5) . سنت های تاریخ در قرآن، ص 189.