جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 28

هدف اساسی نظام مردم سالاری در اندیشه شهید صدر تحقق نقش خلافت الهی انسان در زمین است. از نظر شهید صدر، اساس نظام سیاسی - دینی، نوع و ماهیت آن الهی است و شکل آن را شرع تعیین نمی کند بلکه با رأی و نظر مردم و با نظارت فقیه تعیین می شود. (1)

عناصر عمومی نظام مردم سالاری در اندیشه شهید صدر:

1. امت؛ 2. مرجعیت؛ 3. وطن اسلامی؛ 4. خلافت انسان. (2)

شهید صدر در تعریف حکومت از واژه های متعددی همانند السیاده، السلطه، ولایت، حکم، خلافت و استخلاف استفاده کرده است و در یک استفاده کلان تمام حوزه های حیات فردی و اجتماعی انسان را مدنظر قرار داده است. (3)

شهید صدر از «امت» نیز تعریفی خاص ارائه می دهد: امت: یعنی وجود جمعی مردم، یعنی گروهی که بین افراد آن روابط و پیوندهایی براساس مجموعه ای از افکار و آرمان ها و مبانی برقرار است. این پیوندهای مشترک آنها را در برخی از این نیروها و استعدادها به هم مربوط می سازد، جامعه ای است که قرآن از آن تعبیر به «امت» کرده است. (4)

از نظر شهید صدر مؤلفه های اساسی، مشارکت سیاسی مردم را در «حکومت اسلامی» «شورا» و «بیعت» تشکیل می دهد. (5) بر اساس دیدگاه شهید صدر، نظام های اسلامی بر اساس باورها و اعتقادات به دسته های زیر تقسیم می شود:

الف) حکومت های کامله یا معصومیه یا به تعبیر دیگر ولایی؛

ب) حکومت های غیرکامله که خود، شامل سه زیر مجموعه ذیل می گردد: 1. شواریی؛ 2. مشروطه دینی؛ 3. ولایت فقیه؛

ج) حکومت های غاصبه و استبدادی. (6)

1- (1) . همان، ص 25.
2- (2) . همان، ص 157 - 162.
3- (3) . همان، ص 18 - 22.
4- (4) . محمدباقر صدر، سنت های تاریخ در قرآن، ترجمه: سید جمال موسوی، ص 122.
5- (5) . الإسلام یقود الحیاه، ص 24.
6- (6) . ر.ک: همان، ص 24 و 25.