جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 35

امّا دیکتاتوری رومی، نوعی قدرت قانونی به حساب می آید. (1) در اواخر دوره جمهوی، سردارانی که قدرت حکومت را از راه های غیر قانونی در دست گرفتند و این عنوان را به خود بستند و این گونه بود که از این پس دیکتاتوری صورت غیر قانونی به خود گرفت. (2)

آنچه که می توان به عنوان ویژگی های منحصر به فرد دیکتاتوری سنتی بیان کرد، حرص و خشونت های بولهوسانه مقطعی است که عاری از هرگونه تفکر و ایدئولوژی در ورای آن است. برخلاف رژیم تمامیت خواه که در آن «رهبر بزرگ» تمامیت خواه - که از سوی دستگاه تبلیغاتی رژیم به منزله دانا و قادر مطلق معرفی می شود - و ایدئولوژی در کنار هم مطرح گردیده است که هیچ یک از آن دو - رهبری مطلق و ایدئولوژی - ، بدون دیگری به شکوفایی کامل نمی رسند. (3)

به عبارت دیگر در نظام تمامیت خواه دیکتاتوری و ایدئولوژی هردو مؤلفه های اصلی نظام به حساب می آید که همدیگر را تقویت و تکمیل می کنند. ایدئولوژی به دلیل بروز خصوصیات شخصی نظیر قدرت طلبی و عزم متعصبانه و خوی تجاوز که از مشخصات روان شناختی این گونه رهبران است، عاملی حیاتی و محوری برای دوام و بقای رژیم به حساب می آید. آنچه دیکتاتوری های جدید همچون هیتلر و استالین را از دیکتاتوران سنتی همچون هیسرون اول حاکم سیراکوز در قرن پنجم پیش از میلاد متمایز می سازد، تنها وجود ارتش و فناوری جدید نیست - هرچند به نوبه خود عامل مهمی است - بلکه عنصر اصلی و بنیادین که باعث این تمایز می شود، همان طرح دگرگونی اجتماعی است که دربردارنده توجیه اعمال روشمندانه ترور و ایجاد رعب و وحشت در میان توده مردم از سوی این دیکتاتوران است. بر همین اساس، در رژیم سرکوبگر کمونیستی، «هیئت اسطوره دهقان ثروتمند» به موضوعی عینی و خارجی که باید نابود شود، مبدل می شود و برای توجیه اشتراکی کردن اجباری قحطی های ویرانگری که دولت باعث و بانی آن بود، مورد استفاده قرار می گرفت و بدین سان بسیاری از اعمال ضدانسانی و شرم آور استالین توجیه و تفسیر می شد. (4) رژیم سرکوب گر آلمان نازی نیز عمل مشابه را

1- (1) . داریوش آشوری، همان، ص 170.
2- (2) . همان.
3- (3) . دائره المعارف دموکراسی، ذیل مدخل «دیکتاتوری».
4- (4) . همان.