- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- بخش اول-مفاهیم و کلیات 4
- اشاره 5
- الف) نظام سیاسی - دینی 5
- 1 -مفاهیم 5
- ب) مفهوم دموکراسی 7
- د) مفهوم مشروعیت و مقبولیت 8
- ج) مفهوم مردم سالاری دینی 8
- 2 -کلیات 11
- پیشینه مردم سالاری 11
- 1- چگونگی پیدایش نخستین نهادهای دموکراتیک 11
- یکم) دموکراسی مستقیم 12
- اشاره 12
- 2- انواع دموکراسی 12
- دوم) مردم سالاری غیرمستقیم 13
- یکم) اسپینوزا 14
- 3- پیشاهنگان سیستم نمایندگی 14
- دوم) جان لاک 16
- سوم) ژان ژاک روسو 17
- الف) زندگی نامه علمی آیت الله نائینی 19
- اشاره 19
- 3- نگاهی به زندگی نامه علمی آیت الله نائینی و آیت الله شهید سید محمدباقر صدر 19
- 2- برخی از آثار نائینی 20
- 1- شخصیت علمی نائینی 20
- اشاره 21
- 3- نگاهی به کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 21
- دوم) ترتیب کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 22
- یکم) منابع الهام گیری نائینی 22
- اشاره 24
- ب) زندگی نامه علمی آیت الله شهید سید محمدباقر صدر (رحمه الله) 24
- 1- مقام علمی شهید صدر 25
- 2- شخصیت اجتماعی سیاسی شهید محمدباقر صدر 25
- 3- نگاهی به کتاب الاسلام یقود الحیاه (شهید محمدباقر صدر (2003/ 1424ق) 27
- یکم) نگاه سیاسی - دینی شهید صدر 27
- اشاره 27
- دوم) نظریه های سه گانه شهید صدر در باب حکومت دینی 29
- بخش دوم-جایگاه مردم در فرایند قدرت و بررسی انواع حکومت ها 30
- اشاره 30
- 1 -بررسی انواع حکومت ها 32
- اشاره 32
- الف) رژیم های دیکتاتور 32
- 1- دیکتاتوری سنتی 33
- 2- دیکتاتوری جدید 34
- 3- فاشیسم 36
- ب) حکومت های مردم سالار 37
- اشاره 37
- 1- اصول و مؤلفه های اساسی مردم سالاری 38
- 2- مردم سالاری؛ ارزش یا روش 40
- 3- انواع دموکراسی 41
- ج) حکومت های مردم سالار دینی 43
- 1- تعریف حکومت مردم سالار دینی 43
- اشاره 44
- 2- اهداف مردم سالاری دینی 44
- یکم) تأمین منابع مالی دولت اسلامی 44
- سوم) گسترش تعلیم و تربیت 45
- چهارم) توسعه و عمران 45
- دوم) تأمین امنیت فراگیر 45
- 3- عناصر و مؤلفه های مردم سالاری دینی 46
- 1- حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله 47
- د) نمونه های حکومت های مردم سالار دینی در صدر اسلام 47
- یکم) بیعت 47
- دوم) شورا 50
- چهارم) میثاق مدینه 51
- سوم) حق انتقاد، اعتراض و آزادی بیان 51
- 2- حکومت علوی 52
- یکم) بیعت 52
- دوم) نظارت 53
- 2 -نظریه مرحوم نائینی 57
- اشاره 57
- 1- حکومت تملیکیه 59
- الف) انواع حکومت از دیدگاه مرحوم نائینی 59
- 2- حکومت ولایتیه 60
- 1- وجوب نهی ازمنکر 61
- ب) مقدمات تحدید سلطنت از دیدگاه مرحوم نائینی 61
- 3- لزوم تحدید غاصب 62
- 2- نیابت فقها در عصر غیبت 62
- اشاره 63
- الف) تعریف حکومت 63
- 3 -نظریه آیت الله شهید صدر 63
- ج) شکل حکومت در اسلام 64
- ب) انواع حکومت 64
- د) حکومت مطلوب شهید صدر 66
- ه) ارکان حکومت اسلامی 67
- و) مبانی حکومت اسلامی 68
- ز) ویژگی های حکومت اسلامی 70
- 4 -بررسی و مقایسه بین دو نظریه 71
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 71
- ب) نقاط اختصاصی نظریه نائینی 72
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 73
- اشاره 75
- بخش سوم-جایگاه مردم در مرکز تصمیم گیری 75
- اشاره 77
- 1 -مشروعیت 77
- الف) کاربرد مشروعیت در حوزه های فلسفه سیاسی، جامعه شناسی سیاسی و اندیشه سیاسی اسلام 78
- 1- مشروعیت در حوزه فلسفه سیاسی 78
- 2- مشروعیت در حوزه جامعه شناسی سیاسی 80
- 3- مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام 81
- ب) مشروعیت و حق حاکمیت در اسلام 84
- اشاره 92
- 2 -مرجعیت دینی در نظام سیاسی 92
- ب) جواز تصرف 93
- الف) ولایت حسبیه 93
- ج) ولایت عامه 94
- 3 -نظریه آیت الله نائینی 96
- الف) مشروعیت 96
- ب) مقبولیت 99
- اشاره 99
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه مرحوم نائینی 99
- 1- شورا 99
- 2- امربه معروف و نهی ازمنکر 103
- 3- اصل نمایندگی و حقوقی اجتماعی مردم 104
- الف) مشروعیت 110
- اشاره 110
- 4 -نظریه شهید صدر 110
- 2- نظریه ولایت عامه انتصابی فقیه 111
- 3- نظریه خلافت مردم با نظارت مرجعیت 111
- یکم) سیر تاریخی خلافت و گواهی انسان 111
- 1- حکومت انتخابی بر اساس شورا 111
- دوم) کارویژه مرجعیت رشیده بر اساس نظریه شهید صدر 112
- سوم) تبیین نظریه خلافت انسان و شهادت أنبیاء علیهم السلام 113
- اشاره 117
- ب) مقبولیت 117
- امت 118
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه شهید صدر 120
- 1- شورا 120
- 2- بیعت 122
- 3- امربه معروف و نهی ازمنکر 124
- 4- تغییر 125
- 5- نصیحت 127
- 5 -بررسی و مقایسه دو نظریه 129
- الف) نقاط اجتماع دو نظریه 129
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 130
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 131
- اشاره 133
- بخش چهارم-جایگاه مردم در قلمرو دخالت دولت 133
- اشاره 135
- 1 -مفهوم حوزه های عمومی و خصوصی 135
- اهمیت بحث 135
- الف) حوزه عمومی 137
- ب) حوزه خصوصی 140
- اشاره 140
- 1- حوزه (حریم) خصوصی، به مفهوم قلمرو روابط شخصی و خانوادگی 141
- 2- حوزه خصوصی به معنای مبادله کالا و کار اجتماعی 142
- اشاره 144
- 2 -گستره قدرت در نظریه اهل سنت و شیعه 144
- الف) اهل سنت 145
- اشاره 148
- ب) شیعه 148
- 1- نظریه انتخاب 149
- 2- نظریه انتصاب 150
- تعیین قلمرو دخالت دولت با نگاه به حکومت ولایتیه و تملیکیّه 158
- 3 -نظریه مرحوم نائینی 158
- اشاره 158
- اشاره 158
- الف) ویژگی های حکومت ولایتیه 159
- ب) ویژگی های حکومت تملیکیه 161
- 4 -نظریه شهید صدر 164
- اشاره 164
- الف) ویژگی های خلافت انسان 165
- 1- کرامت 165
- 2- خلافت و استخلاف 166
- 3- امانت بودن حکومت 167
- 4- مسئول بودن حاکمان 168
- 5- عدالت خواهی 169
- 6- آزادی و برابری انسان ها 170
- اشاره 171
- ب) ویژگی های حکومت اسلامی در قلمرو دخالت دولت 171
- 1- رعایت اخلاق 171
- 2- اساس بودن عدالت و شریعت 172
- 4- ایجاد موازنه میان مصالح فردی و اجتماعی 173
- 3- غیرمطلقه بودن 173
- ج) منطقه الفراغ 174
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 176
- اشاره 176
- 5-تطبیق و بررسی دو نظریه 176
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 178
- ج) نقاط اختصاصی نظریه آیت الله شهید صدر 178
- کتابنامه 180
مخارج قصرها و عمارت های شاهانه می گردد؛ اما در حکومت مردم سالار دینی هزینه ها باید تقسیم و یک توسعه متوازن فراگیر پدید آید.
وقتی این چهار مؤلفه اساسی در دستور کار حاکمیت دینی قرار بگیرد، توان گسترش عدالت در تمامی ابعاد در چنین حکومتی پدید خواهد آمد؛ زیرا هدف اصلی ایجاد حکومت اسلامی و مؤلفه های اساسی پیش گفته، برقراری و ایجاد یک عدالت فراگیر و همه جانبه است. تأمین عدالت در سطح کارگزاران، قوانین، رفتارها و ساختارها، آن هم در تمامی زمینه های سیاسی، اقتصادی، قضایی، فرهنگی، نظامی و امنیتی و... .
آنچه که اهمیت فوق العاده دارد، برقراری عدالت در سطح نظام سیاسی است. برقراری عدالت در سطح نظام سیاسی با محوریت انتخاب یک حاکم عادل در عصر غیبت امکان پذیر است؛ زیرا یکی از زیباترین معانی عدالت، قرارگرفتن هر چیزی در جایگاه شایسته خویش است.
قرار گرفتن امام معصوم علیهم السلام در عصر حضور و ولی فقیه در عصر غیبت، در رأس هرم حاکمیت اسلامی، برداشتن اساسی ترین گام در مسیر عدالت و تحقق هدف بعثت انبیا است.
منشأ مشروعیت نظام مردم سالار دینی نیز همین مسئله است؛ زیرا مشروعیت نظام دینی تنها از سوی خداوند است و از آنجا که ولی فقیه نیز مفسر شریعت الهی است، مشروعیت بخشی نظام نیز در عصر غیبت در گرو این است که مرجعیت رشیده - به قول شهید صدر - در رأس نظام دینی قرار بگیرد.
3- عناصر و مؤلفه های مردم سالاری دینی
برای مردم سالاری دینی عناصر و مؤلفه هایی ذکر شده است که باید مورد توجه قرار گیرد. با مطالعه حکومت مردم سالار دینی، عناصر شورا، انتخاب، بیعت، اصل امربه معروف و نهی ازمنکر و نصیحت، به زیبایی در آنها قابل مشاهده و بازیابی است. وجود این عناصر در حکومت های دینی دلیل بر مردمی بودن آنها است؛ زیرا اصل شورا، یعنی مشارکت همگانی و جمعی و انتخاب یعنی در شرع مقدس، رأی مردم دارای احترام است. اصل امربه معروف و نهی ازمنکر و یا نصیحت نیز بیانگر نظارت مستمر همگانی است.