جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 47

د) نمونه های حکومت های مردم سالار دینی در صدر اسلام

1- حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله

یکم) بیعت

در فرایند شکل گیری حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه، «بیعت مردم» تبلور حقیقی پذیرش مردم و آزادی سیاسی آنان است. رهبری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همان گون که با نصب الهی موضوعیت یافت با انتخاب امت به وسیله «بیعت» متعین گردید. (1) ازاین رو، به منظور شناخت بیشتر، به خاستگاه حکومت نبوی، آزادی و حضور و مشارکت مردمی در حکومت پیامبر به فرازهای مهم و حساس این حضور و اقبال مردمی اشاره می کنیم. چه اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله بنیان گذار اولین حکومت اسلامی مردمی بر مبنای حضور گسترده مردم، آزادی سیاسی و ارج نهادن به مقام والای مردم در حکومت سیاسی دینی شمرده می شود. در واقع از آغازین لحظات زمینه سازی و شکل یابی حکومت اسلامی، اقبال و حضور مردم بسیار قابل توجه است. حکومتی را که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تأسیس و بنیان نهاد، اساس و بنیاد راستین آن از «وحی» سرچشمه می گیرد چنان که آیات زیادی از قرآن مجید بدین نکته اشاره دارد. آیه شریفه اَلنَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ 2 امام باقر علیه السلام (در تفسیر آیه شریفه) می فرماید: «این آیه درباره حکومت از سوی خداوند نازل شده است». (2) و نیز آیه شریفه أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ . اما آنچه مورد بحث ماست، این است که این حکومت الهی با رضایت مردمی همراه بوده است و به همین دلیل مورد استقبال پرشور و رضایت قلبی مردمی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از «محکوم» مکه به «حاکم» مدینه تبدیل می کند و این رضایت و مشارکت در شکل گیری حکومت حضرت در قالب «بیعت» تجلی پیدا می کند. (3)

می توان گفت «بیعت» از اساسی ترین مفاهیم سیاسی حکومت اسلامی است.

1- (1) . حسین علی منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه: محمود صلواتی، ص32.
2- (3) . فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج1، ص 559.
3- (4) . علی محسنی، مبانی و گستره آزادی سیاسی در اندیشه و رفتار حضرت علی علیه السلام، ص 149، پایان نامه دوره دکتری علوم سیاسی، تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام، 1382.