جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 59

مملکت تصرف کرده و آن را همانند ملک طلق شخصی خویش قلمداد کرده و مردم را همانند گوسفند و بردگان خویش می پندارد. مسئولیت، امانتداری، پاسخ گویی در قبال مردم و حقوق شهروندی در این نوع حکومت معنا و مفهومی ندارد برخلاف حکومت قانونی که حاکمان امانتدار مردم و در قبال عموم مردم پاسخ گو هستند.

الف) انواع حکومت از دیدگاه مرحوم نائینی

1- حکومت تملیکیه

اول آنکه مانند آحاد مالکین نسبت به اموال شخصیه، خود را با مملکت و اهلش معامله فرماید؛ مملکت را بما فیها مال خود انگارد و اهلش را مانند عبید و اما بلکه اغنام و احشام برای مراودات و درک شهواتش مسخر و مخلوق پندارد، هرکه را به این غرض وافی و در مقام تحصیلش فانی دید، مقربش کند و هرکه را منافی یافت، از مملکت که ملک شخصی خویش پنداشته تبعیدش کند و یا اعدام و قطعه قطعه به خورد سگانش دهد. (1)

ویژگی های حکومت تملیکیّه

1. خودکامگی: در این نوع حکومت به دلیل اینکه حاکمان خود را مالک مردم می دانند، از هیچ نوع خودکامگی دریغ نمی ورزند. جان، مال و ناموس مردم بازیچه دست آنان به شمار می آید.

2. عدم پاسخ گویی: حاکمان خودسر هیچ گاه و تحت هیچ شرایطی خود (2) را در برابر مردم پاسخ گو نمی دانند.

علامه نائینی این نوع حکومت را به دلایلی که بیان شد، حکومت تملیکیه، استبدادیه، استبعادیه، اعتسافیه، (3) تسلطیه و تملیکیه (4) می نامد و معتقد است که این نوع حکومت دارای مراتب و درجاتی است:

1- (1) . همان، ص40 و41.
2- (2) . همان، ص 42.
3- (3) . عسف و اعتساف در اصل به معنای حرکت بدون راهنما و از بیراهه رفتن است. در ظلم و ستم نیز به کار برده شده است. لسان العرب، ج 9، ص 206، عسف، ستم، بیداد، مرگ، در راه سرگردان شدن و... جبران مسعود، الراید، ج 2، ص 1187.
4- (4) . تنبیه الامه، وتنزیه المله، تصحیح سید جواد ورعی، ص 42.