جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 73

2. تقسیم حکومت بر معیار ظلم وجور: معیار نائینی در تقسیم حکومت به دو دسته ولایتیه و تملیکیه؛ ظلم و جور است. او ضمن اینکه حاکمیت و ولایت سیاسی را قابل انتقال به فقیه نمی داند، در عصر غیبت نظام تملیکیه را به جای ولایتیه در نظر گرفته و تمهیداتی چون تدوین قانون اساسی و امثال آن را بر آن می افزاید تا از این طریق حکومت حداقلی پدید آید.

3 .امکان تحقق نظام مردم سالار : مرحوم نائینی معتقد است که نظام مردم سالار با تبیین حکومت ولایتیه در عصر غیبت امکان پذیر است. ازاین رو، می توان گفت، با تبیین، تشریح و تطبیق حکومت ولایتیه و امکان تحقق آن به دست فقها همراه با سایر شرایطی که مرحوم نائینی بیان کرد همانند، رأی اکثریت، تدوین قانون اساسی شورا، نظارت و... امکان تحقق یک نظام مردم سالار از نوع مردم سالاری دینی وجود دارد. بدون شک سیطره حکومت جبار وقت بر نظریه پردازی علامه نائینی مؤثر بوده است گو اینکه به علامه کمتر فرصت می دهد تا تشکیل حکومت در عصر غیبت به دست مؤمنان را نیز در نظر بگیرد.

ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر

1. ارایه تعریف ازحکومت : بر خلاف مرحوم نائینی، شهید صدر تعریفی از حکومت ارائه می دهد و حکومت را مجموعه ای از سازمان های اجتماعی می داند که به منظور تأمین روابط صحیح اجتماعی و حفظ نظم و تأمین مصالح عمومی پدید می آید. شهید صدر اقتدار برتر را معادل حاکمیت دانسته و اعتقاد دارد که حاکمیت انسان، همان حقی است که انسان به حکم انسان بودن برای سرنوشت جمعی و اجتماعی خویش تصمیم بگیرد و زندگی جمعی خود را اداره کند.

2. نظریه خلافت انسان با گواهی مرجعیت : شاخصه اصلی، ممتاز و منحصر به فرد نظریه شهید صدر نظریه خلافت انسان با گواهی مرجعیت در عصر غیبت است. هرچند زوایای این نظریه خالی از ابهام نیست امّا بااین حال در صورت تبیین و تشریح درست این نظریه، امکان برپایی یک حکومت مردم سالار از نوع مردم سالاری دینی به طور کامل امکان پذیر است.

3. تشکیل حکومت به دست امت : از نظر شهید صدر، تشکیل حکومت به دست خود «امت» تعیین و تعریف می شود و شرع دراین خصوص اظهار نظر نکرده است بلکه این امت و مردم هستند که با درنظرداشت شرایط و مقتضیات زمان و مکان، شکل دولت و حکومت را تعیین می کند. می توان گفت: یکی از برجسته ترین نکات