جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 74

اختصاصی نظریه شهید صدر، همین نکته است؛ زیرا در صورتی که امت این آزادی عمل را داشته باشد که معیارهای اصلی اداره حکومت را تنها از شرع گرفته و خود تعیین کننده شکل حکومت باشند، در هیچ عصری با مشکلی مواجه نخواهند شد.

4. برجستگی نقش مردم : نقش مردم (امت) در نظریه شهید صدر بیشتر مشهود است. شاید بتوان گفت یکی از جوهری ترین تفاوت های نظریه دو فقیه در همین نکته است؛ زیرا مرحوم نائینی حتی مجلس شورا را نیز بدون حضور و اذن مجتهدان جامع الشرایط فاقد صلاحیت می داند؛ این در حالی است که شهید صدر معتقد است: تدوین و تنفیذ قانون به دست امت صورت می گیرد: در حقیقت این امت است که در چارچوب قانون اساسی اسلام و شریعت، عهده دار این دو امر مهم، تدوین و تنفیذ قوانین هستند.

درباره مشارکت مردم در انتخاب مرجع می نویسد:

بنابراین، مسئولیت انتخاب آگاهانه شخص عهده دار مرجعیت عام بر عهده مردم است.

در جای دیگر نقش مردم را برجسته کرده و می نویسد:

در صورتی که مرجع یا هر مقام دیگر، صفات و شرایط رهبری و... را از دست بدهند یا نتوانند به خوبی از عهده مسئولیت خود برآیند، مردم حق عزل آنها را دارند.

برداشت شهید صدر این است که امت در مسائل اجتماعی به طور مستقیم مورد خطاب است: اصولاً قرآن عادت دارد در مسائل اجتماعی و کارهای حکومت به طور مستقیم با امت سخن گوید و آنها را مورد خطاب قرار دهد تا امت پیوسته نسبت به وظیفه خود در خلافت خداوند بر روی زمین هوشیار باشد.

5. مردم سالاری از نوع مشارکتی : برداشت شهید صدر از ماهیت انسان، انسان شناسی و نظام مردم سالاری دینی این است که وی نظام مردم سالاری مشارکتی را مدنظر قرار داده است نه نخبه گرایی را.

به گفته برخی از نویسندگان (1) این اولین بار است که یک فقیه نهایت شجاعت و دقت را در نظریه پردازی به کار می برد و معتقد است که نظریه مردم سالاری دینی معطوف به فرایندی است که شهروندان عادی از طریق آن میزانی از نظارت و کنترل را بر رهبران اعمال می کنند.