جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 84

ب) مشروعیت و حق حاکمیت در اسلام

از مباحث مربوط به مشروعیت حق حاکمیت است؛ زیرا حاکمیت قدرت سیاسی فوق سازمان ها، گروه ها و اشخاص است و به بیان ابن خلدون « ولاتکن فوق یده قاهراً » قدرت قاهره بالاتر از دیگر قدرت هاست که بالاتر از آن قدرتی - چه از نظر داخلی و چه از نظر خارجی - وجود نداشته باشد. (1)

بنابراین، «حاکمیت» قدرت دولت در امر حکومت است. در حکومت های دموکراسی حق حاکمیت از آن ملت ها است و قدرت حکومت از ملت و نمایندگان منتخب ملت که به نوبه خود دولتی را انتخاب می کنند، گرفته می شود. در رژیم های استبدادی پادشاه و رئیس جمهور بدون اینکه به خواست و رضایت مردم توجه کنند، نظر خود را اعمال و اجرا می کنند. بعضی از سلاطین در گذشته حق حاکمیت را از آن خدا می دانستند و خود به نام اینکه نماینده خداست، حکومت می کردند گاهی این سلاطین عناوین و القابی همانند سایه خداوند و امثال آن را به خود می بستند؛ اینان گاه در عین سلطان بودن، عالی ترین مقام مذهبی نیز به حساب می آمدند که خلفای اموی و عباسی و سلاطین صفوی از جمله آنان به شمار می آیند. (2)

در فرهنگ اسلامی حق حاکمیت در مرحله اول از آن خدای متعال است (3) که او انسان ها را بر سرنوشت خود حاکم ساخته و هیچ کس نمی تواند این حق الهی را از آنان سلب کند.

مبانی حق حاکمیت

همچنان که درباره مشروعیت، مبانی و منابع مختلفی مطرح شده است، درباره حق حاکمیت نیز نظریه های متفاوتی مطرح شده است:

1. حق طبیعی حاکمیت : برخی حاکمیت را حق طبیعی و موروثی دانسته اند و ازاین رو برخی نژادها را آسمانی می دانند.

1- (1) . عبدالرحمن ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه: محمد پروین گنابادی، ص 62.
2- (2) . محمود طلوعی، فرهنگ جامع سیاسی، 1385.
3- (3) . انعام، 57؛ انعام، 62؛ شوری، 9 و10؛ مؤمنون، 120.