جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 85

2. حق الهی حاکمیت : براساس این نظریه، حاکمیت بالاصاله در همه جنبه ها به خداوند اختصاص دارد و انسان ها نه به علت خاصیت طبیعی یا وراثتی، بلکه از نظر ملاک هایی مانند عصمت، علم و عدالت در جامعه ولایت پیدا می کنند.

3. حق اشرافی حاکمیت : افلاطون و پیروان وی از فلاسفه بر این باورند که حق حاکمیت ویژه طبقه برگزیده (نخبه) است و دیگران نه حق انتخاب آنان را و نه حق اشتغال به این کار را دارند.

4. حقعموم : براساس این نظریه، همه مردم به شکل مساوی آفریده شده و مذهب نباید در امر حاکمیت دخالت کرده و برای مردم تعیین تکلیف کند.

5. حق خدا و مردم : این نظریه مربوط به مسلمانان است که حاکمیت را حق خداوند دانسته و مردم را نیز در آن دخیل می دانند. البته در تبیین و تشریح آن تفاوت دیدگاه ها زیاد به چشم می خورد که عمده ترین این تفاوت ها اختلاف نظر بین تشیع و تسنن است که در ذیل بدان اشاره می شود:

الف) نظریه اهل سنت : بر اساس نظریه اهل سنت جعل و وضع قوانین کلی امری الهی است ولی تعیین حاکم برای وضع و اجرای قوانین جزئی است.حاکم بر طبق مصالح اجتماعی قوانین را جعل می کند و سرانجام آمریت و ولایت، بر عهده مردم است و این مهم در شورا تحقق می پذیرد و آنان شرط حاکم را عدالت و سیاست می دانند نه فقاهت و فلسفه. قاضی ابی یعلی در کتاب احکام السلطانیه می نویسد:

رهبران باید دارای چهار ویژگی باشند: 1. قریشی باشند از جانب پدر؛ 2. شرایط و صفات کافی را نظیر حریت، بلوغ، عقل، علم و عدالت را دارا باشند؛ 3. توانایی به عهده گرفتن فرماندهی جنگ و اداره امور کشور و اقامه حدود را دارا باشند؛ 4. در آگاهی و دیانت از همه مردم تحت فرمان خود افضل و برتر باشند.

ب) نظریه شیعه : پیروان مکتب تشیع بر این باورند که مردم در مورد معصومین علیهم السلام حق اظهار نظر را ندارند باید به نظریه نصب قائل شد، بخش مهم «نظریه نصب» (1) عبارت است از اینکه همه امور انسان ها در اختیار و اراده خداوند است. مسئله حاکمیت نیز

بنابر همین قانون در انحصار خداوند و نماینده ویژه اوست و هیچ کس، حق حاکمیت