- پیشگفتار 1
- بخش اول-مفاهیم و کلیات 4
- اشاره 4
- 1 -مفاهیم 5
- اشاره 5
- الف) نظام سیاسی - دینی 5
- ب) مفهوم دموکراسی 7
- د) مفهوم مشروعیت و مقبولیت 8
- ج) مفهوم مردم سالاری دینی 8
- پیشینه مردم سالاری 11
- 2 -کلیات 11
- 1- چگونگی پیدایش نخستین نهادهای دموکراتیک 11
- اشاره 12
- یکم) دموکراسی مستقیم 12
- 2- انواع دموکراسی 12
- دوم) مردم سالاری غیرمستقیم 13
- 3- پیشاهنگان سیستم نمایندگی 14
- یکم) اسپینوزا 14
- دوم) جان لاک 16
- سوم) ژان ژاک روسو 17
- اشاره 19
- 3- نگاهی به زندگی نامه علمی آیت الله نائینی و آیت الله شهید سید محمدباقر صدر 19
- الف) زندگی نامه علمی آیت الله نائینی 19
- 1- شخصیت علمی نائینی 20
- 2- برخی از آثار نائینی 20
- اشاره 21
- 3- نگاهی به کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 21
- دوم) ترتیب کتاب تنبیه الامه و تنزیه الملّه 22
- یکم) منابع الهام گیری نائینی 22
- ب) زندگی نامه علمی آیت الله شهید سید محمدباقر صدر (رحمه الله) 24
- اشاره 24
- 2- شخصیت اجتماعی سیاسی شهید محمدباقر صدر 25
- 1- مقام علمی شهید صدر 25
- یکم) نگاه سیاسی - دینی شهید صدر 27
- اشاره 27
- 3- نگاهی به کتاب الاسلام یقود الحیاه (شهید محمدباقر صدر (2003/ 1424ق) 27
- دوم) نظریه های سه گانه شهید صدر در باب حکومت دینی 29
- بخش دوم-جایگاه مردم در فرایند قدرت و بررسی انواع حکومت ها 30
- اشاره 30
- 1 -بررسی انواع حکومت ها 32
- الف) رژیم های دیکتاتور 32
- اشاره 32
- 1- دیکتاتوری سنتی 33
- 2- دیکتاتوری جدید 34
- 3- فاشیسم 36
- ب) حکومت های مردم سالار 37
- اشاره 37
- 1- اصول و مؤلفه های اساسی مردم سالاری 38
- 2- مردم سالاری؛ ارزش یا روش 40
- 3- انواع دموکراسی 41
- 1- تعریف حکومت مردم سالار دینی 43
- ج) حکومت های مردم سالار دینی 43
- اشاره 44
- یکم) تأمین منابع مالی دولت اسلامی 44
- 2- اهداف مردم سالاری دینی 44
- چهارم) توسعه و عمران 45
- سوم) گسترش تعلیم و تربیت 45
- دوم) تأمین امنیت فراگیر 45
- 3- عناصر و مؤلفه های مردم سالاری دینی 46
- یکم) بیعت 47
- د) نمونه های حکومت های مردم سالار دینی در صدر اسلام 47
- 1- حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله 47
- دوم) شورا 50
- سوم) حق انتقاد، اعتراض و آزادی بیان 51
- چهارم) میثاق مدینه 51
- یکم) بیعت 52
- 2- حکومت علوی 52
- دوم) نظارت 53
- 2 -نظریه مرحوم نائینی 57
- اشاره 57
- الف) انواع حکومت از دیدگاه مرحوم نائینی 59
- 1- حکومت تملیکیه 59
- 2- حکومت ولایتیه 60
- 1- وجوب نهی ازمنکر 61
- ب) مقدمات تحدید سلطنت از دیدگاه مرحوم نائینی 61
- 3- لزوم تحدید غاصب 62
- 2- نیابت فقها در عصر غیبت 62
- اشاره 63
- الف) تعریف حکومت 63
- 3 -نظریه آیت الله شهید صدر 63
- ج) شکل حکومت در اسلام 64
- ب) انواع حکومت 64
- د) حکومت مطلوب شهید صدر 66
- ه) ارکان حکومت اسلامی 67
- و) مبانی حکومت اسلامی 68
- ز) ویژگی های حکومت اسلامی 70
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 71
- 4 -بررسی و مقایسه بین دو نظریه 71
- ب) نقاط اختصاصی نظریه نائینی 72
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 73
- اشاره 75
- بخش سوم-جایگاه مردم در مرکز تصمیم گیری 75
- اشاره 77
- 1 -مشروعیت 77
- 1- مشروعیت در حوزه فلسفه سیاسی 78
- الف) کاربرد مشروعیت در حوزه های فلسفه سیاسی، جامعه شناسی سیاسی و اندیشه سیاسی اسلام 78
- 2- مشروعیت در حوزه جامعه شناسی سیاسی 80
- 3- مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام 81
- ب) مشروعیت و حق حاکمیت در اسلام 84
- 2 -مرجعیت دینی در نظام سیاسی 92
- اشاره 92
- الف) ولایت حسبیه 93
- ب) جواز تصرف 93
- ج) ولایت عامه 94
- الف) مشروعیت 96
- 3 -نظریه آیت الله نائینی 96
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه مرحوم نائینی 99
- ب) مقبولیت 99
- 1- شورا 99
- اشاره 99
- 2- امربه معروف و نهی ازمنکر 103
- 3- اصل نمایندگی و حقوقی اجتماعی مردم 104
- الف) مشروعیت 110
- اشاره 110
- 4 -نظریه شهید صدر 110
- یکم) سیر تاریخی خلافت و گواهی انسان 111
- 2- نظریه ولایت عامه انتصابی فقیه 111
- 1- حکومت انتخابی بر اساس شورا 111
- 3- نظریه خلافت مردم با نظارت مرجعیت 111
- دوم) کارویژه مرجعیت رشیده بر اساس نظریه شهید صدر 112
- سوم) تبیین نظریه خلافت انسان و شهادت أنبیاء علیهم السلام 113
- اشاره 117
- ب) مقبولیت 117
- امت 118
- 1- شورا 120
- مؤلفه های مردم سالاری دینی از دیدگاه شهید صدر 120
- 2- بیعت 122
- 3- امربه معروف و نهی ازمنکر 124
- 4- تغییر 125
- 5- نصیحت 127
- 5 -بررسی و مقایسه دو نظریه 129
- الف) نقاط اجتماع دو نظریه 129
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 130
- ج) نقاط اختصاصی نظریه شهید صدر 131
- اشاره 133
- بخش چهارم-جایگاه مردم در قلمرو دخالت دولت 133
- 1 -مفهوم حوزه های عمومی و خصوصی 135
- اشاره 135
- اهمیت بحث 135
- الف) حوزه عمومی 137
- ب) حوزه خصوصی 140
- اشاره 140
- 1- حوزه (حریم) خصوصی، به مفهوم قلمرو روابط شخصی و خانوادگی 141
- 2- حوزه خصوصی به معنای مبادله کالا و کار اجتماعی 142
- 2 -گستره قدرت در نظریه اهل سنت و شیعه 144
- اشاره 144
- الف) اهل سنت 145
- ب) شیعه 148
- اشاره 148
- 1- نظریه انتخاب 149
- 2- نظریه انتصاب 150
- تعیین قلمرو دخالت دولت با نگاه به حکومت ولایتیه و تملیکیّه 158
- اشاره 158
- 3 -نظریه مرحوم نائینی 158
- اشاره 158
- الف) ویژگی های حکومت ولایتیه 159
- ب) ویژگی های حکومت تملیکیه 161
- اشاره 164
- 4 -نظریه شهید صدر 164
- الف) ویژگی های خلافت انسان 165
- 1- کرامت 165
- 2- خلافت و استخلاف 166
- 3- امانت بودن حکومت 167
- 4- مسئول بودن حاکمان 168
- 5- عدالت خواهی 169
- 6- آزادی و برابری انسان ها 170
- اشاره 171
- ب) ویژگی های حکومت اسلامی در قلمرو دخالت دولت 171
- 1- رعایت اخلاق 171
- 2- اساس بودن عدالت و شریعت 172
- 4- ایجاد موازنه میان مصالح فردی و اجتماعی 173
- 3- غیرمطلقه بودن 173
- ج) منطقه الفراغ 174
- الف) نقاط اشتراک دو نظریه 176
- 5-تطبیق و بررسی دو نظریه 176
- اشاره 176
- ب) نقاط اختصاصی نظریه مرحوم نائینی 178
- ج) نقاط اختصاصی نظریه آیت الله شهید صدر 178
- کتابنامه 180
2 -مرجعیت دینی در نظام سیاسی
اشاره
در نظریه های ولایت فقیه دو دیدگاه نصب و انتخاب وجود دارد؛ در نظریه نصب که امروزه به مشروعیت الهی مشهور است، نگاه و نظر بر این است که مشروعیت حکومت اسلامی از سوی خداوند متعال است و آرای مردم در مشروعیت بخشی حکومت دخالتی ندارد.
بنابراین، مهم ترین نهاد تصمیم گیری که ولایت فقیه باشد با انتصاب الهی شکل می گیرد و تنها پشتوانه ولایت فقیه در امور مسلمین نصب و جعل از سوی امام معصوم است. (1)
نظریه دیگر نظریه انتخاب است، بدین معنا که انتخاب مردم در فرایند شکل گیری حکومت اسلامی نقش تعیین کننده دارد و از دید طرفداران این نظریه انتخاب زمامدار شبیه وکالت بوده و مشروعیت نظام سیاسی، الهی و مردمی است. (2)
تمام فقیهان شیعه بر این گفتمان اتفاق نظر دارند که فقیه، دارای شئوناتی است و در میان آنان فقیهی را نمی توان یافت که برای فقیه شأنی قائل نباشد. بحثی در محدوده و دایره شئوناتی است که برای فقها قائل شده اند و نگاه ها درباره گستره اختیارات فقیه متفاوت است؛ زیرا دسته ای از آنان برای فقها ولایت عامه را قائل شده اند و عده ای این شأن را از باب امور حسبیه دانسته اند و عده ای دیگر از باب جواز تصرف می دانند.
ما اینک هرکدام را به اجمال مورد بررسی قرار داده و در نهایت نظریه های فقیهان مورد نظر را دراین خصوص به بحث می گیریم:
1- (1) . مصباح یزدی، حکومت اسلامی و ولایت فقیه، ص 161.
2- (2) . ر.ک: آیت الله منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه: محمود صلواتی، ج 2، ص 285 - 301.