جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 93

الف) ولایت حسبیه

اولین دسته از فقیهان کسانی هستند که اعتقاد دارند، آنان تنها در امور حسبیه ولایت دارند، نه فراتر از آن. البته برخی از افراد از این دسته امور حسبیه را بسیار تعمیم داده اند که تشکیل حکومت اسلامی را نیز شامل می شود. منظور از امور حسبیه، اموری است که یقین داریم شارع مقدس راضی به اهمال آن نیست همانند حفظ نظام، حدود و ثغور مسلمین، حفظ جوانان مسلمین از انحراف، منع تبلیغ مخالف و معارض با اسلام و ابطال آن. امام خمینی (رحمه الله) در کتاب البیع می نویسد:

ثم إن الامور الحسبیه وهی التی علم بعدم رضا الشارع الاقدس باهمالها... ولا یخفی أن حفظ النظام وسد ثغور المسلمین وحفظ شبانهم من الانحراف عن الاسلام ومنع التبلیغات المضاده للاسلام ونحوها من أوضح الحسبیات . (1)

در مجموع طرفداران الگوی ولایت امور حسبیه، قدرت سیاسی را منصب الهی نمی دانند بلکه تنها آن را تکلیف شرعی از نوع واجب کفایی دانسته اند. آیت الله شیخ عبدالکریم حایری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم، میرزای نائینی و محمدجواد مُغنیه از طرف داران این نظریه هستند. (2)

ب) جواز تصرف

منظور از الگوی جواز تصرف این است که تصدی اموری همانند ایجاد نظم و حفاظت از مصالح همگانی که شارع مقدس اهمال درباره آن را اجازه نمی دهد و قدر متیقن و دست کم واجب کفایی و وظیفه کارشناسان دین است که باید آن را بر عهده گیرند. ازاین رو در صورتی که عده ای از مؤمنان و افراد شایسته آن را بر عهده بگیرند از عهده دیگران ساقط می گردد. (3)

این دسته از فقیهان، جواز تصدی امور و تصرف را محدود به حد ضرورت و اضطرار می کنند و اعتقاد دارند که فراتر از آن اثبات نشده است. آیت الله سید ابوالقاسم خویی و آیت الله شیخ جواد تبریزی از طرف داران این نظریه هستند. (4)

1- (1) . امام خمینی (رحمه الله) ، البیع، ج 2، ص 497.
2- (2) . مسعود پورفرد، مردم سارلاری دینی، ص 289.
3- (3) . همان، ص 183.
4- (4) . همان.