جایگاه مردم در نظام سیاسی - دینی از منظر آیت الله نائینی و شهید صدر صفحه 98

وظایف راجعه به حفظ و نظم ممالک اسلامیه از تمام امور حسبیه از اوضح قطعیات مذهب خواهد بود. (1)

همان گونه که برخی از اساتید نیز متذکر شده اند بسیاری عبارات مرحوم نائینی در تنبیه الامه با هر دو مبنا «ولایت عامه و ولایت امور حسبیه» سازگار است. (2)

اما بنا بر اصول ما طایفه امامیه که این گونه امور نوعیه و سیاست امور امت را از وظایف نواب عام عصر غیبت می دانیم، اشتغال هیئت منتخبه به عده ای از مجتهدین عدول و یا مأذونین از قبل مجتهدین و تصحیح و تنفیذ در آرای صادره برای مشروعیتش کافی است. (3)

زیرا وظایف نواب عام در امور نوعیه و سیاست امور امت، هم می تواند بر نیابت عامه فقها مبتنی باشد و هم با مبنای حسبیه سازگاری دارد؛ به ویژه با توسعه ای که مرحوم نائینی در امور حسبیه قائل است که تدبیر امور جامعه و ولایت سیاسی را نیز شامل می گردد. (4)

بااین حال بسیاری از نویسندگان نائینی را در ردیف طرف داران الگوی ولایت حسبیه قرار داده اند، شاید دلیل اصلی آن، ظهور بعضی از عبارات او در کتاب «تنبیه الامه» باشد. وی می نویسد:

...چون عدم رضای شارع مقدس به اختلال نظام و ذهاب بیضه اسلام و بلکه اهمیت وظایف راجعه به حفظ و نظم ممالک اسلامیه از تمام امور حسبیه از اوضح قطعیات است، لهذا ثبوت نیابت فقها و نواب عام عصر غیبت در اقامه وظایف مذکور از قطعیات مذهب خواهد بود.

گرچه مرحوم نائینی در کتاب تنبیه الامه بحث مستقلی تحت عنوان ولایت فقیه و جایگاه مرجعیت ندارد، ولی در بخش های مختلف این کتاب مباحثی وجود دارد که اصل ثبوت ولایت برای فقیه را امر قطعی و مسلم دانسته است. (5)

در بحث ترکیب مجلس شورای ملی می نویسد:

و اما بر اصول طایفه امامیه که این گونه امور نوعیه و سیاست امور امت را از طریق

وظایف نایب عام عصر غیبت علی مغیبه السلام می دانیم، اشتمال هیأت منتخبه

1- (1) . همان، ص 76.
2- (2) . سید جواد ورعی، پژوهشی در اندیشه نائینی، ص 63.
3- (3) . تنبیه الامه و تنزیه المله، ص 49.
4- (4) . سید جواد ورعی، پژوهشی در اندیشه نائینی، ص 63.
5- (5) . کاظم قاضی زاده، مردم سالاری دینی، ص 118.