جمع میان احکام ظاهری و واقعی از منظر امام خمینی، آیت الله خویی و شهید صدر صفحه 103

مرحوم خویی در ادامه می فرماید:آن چه از بیان مرحوم آخوند استفاده می شود مخالف است با آن چه تمام فقها بر آن تسالم دارند که از جمله این فقها خود مرحوم صاحب کفایه می باشد؛یعنی این بیان خلاف بیان خود ایشان می باشد.

اما اگر منظور مرحوم آخوند از انشائی بودن حکم واقعی این باشد که انشاء است منتهی به داعی بعث و زجر؛یعنی بعث و زجر در این انشاء نهفته است و معنا ندارد که انشاء باشد ولی داعی نداشته باشد و در حقیقت انشاء بدون داعی از شارع مقدس معقول نیست.مرحوم خویی می فرماید:این همان حکم واقعی است که از جانب مولا می باشد اگرچه این حکم محرک به سوی عمل نباشد مگر بعد از تحقق موضوعش با تمام قیود و شرایط در خارج؛چرا که تحقق موضوع در خارج هیچ ربطی به مولا ندارد.برای مثال اگر مولا بگوید حج برکسی که قدرتش را دارد واجب است،در حقیقت حکم از طرف مولا به صورت تام و تمام صادر گردیده و فعلیت نیز پیدا کرده،اما این که مکلف چه زمانی مستطیع شده و قدرت بر انجام مناسک حج پیدا می کند،هیچ ربطی به تمامیت و فعلیت حکم از جانب مولا ندارد.در حقیقت حکمی که از جانب حاکم صادر شده نسبت به کسی که قدرت انجام اعمال حج را دارد فعلیت پیدا نموده و اما نسبت به کسی که چنین قدرتی را ندارد هیچ حکمی به وجوب حج وجود ندارد.

مرحوم خویی می فرماید:طبق این بیان اگر حکم واقعی مطلق باشد،همان محذور اجتماع ضدین-که در دفعش تلاش کردیم-لازم می آید و اگر این حکم واقعی،مقید به علم مکلف به حکم باشد همان تصویبی لازم می آید که بارها بطلان آن را ثابت کردیم بالاجماع و الرّوایات.