آسیب شناسی تمدن اسلامی مبتنی بر اندیشه های سیدحسین نصر صفحه 35

گرفته شده و معادل رایج آن در عربی الحضاره (از ریشه حضور و تجمّع) می باشد.(1) در فارسی کلمه «تمدن» را در آثار خواجه نصیرالدین طوسی می توان یافت؛ آن جا که در کتاب اخلاق ناصری می گوید: «سعادت سه جنس بود..... سیم سعادت مدنی که به اجتماع و تمدن متعلق بُوَد.»(2) دهخدا تمدن را تخلّق به اخلاق اهل شهر و انتقال از خشونت و جهل به حالت ظرافت، انس و معرفت معنا می کند.(3) سیدحسین نصر شهر را منشأ مفهوم سنتی تمدن می داند.(4)

ب) تعریف اصطلاحی تمدن و تطور آن

تمدن ها همواره در هدایت تاریخ، به گونه ای هدفمند بیشترین نقش را داشته اند. ازاین رو، از سوی جامعه شناسان و اندیشمندانی چون: ابن خلدون، امیل دورکیم، اسوالد اشپنگلر، ویل دورانت، آلفرد کروبر، توین بی و مورخان و دانش وران دیگر، بررسی و مطالعه شده است. از دیرباز تعریف مفاهیم کلی نظیر جامعه، فرهنگ و ملت با دشواری های بسیار روبه رو بوده است. از این رو اندیشمندان و نظریه پردازان با رویکردهای متفاوت و از زوایای گوناگون، آن را مورد کاوش و بازبینی قرار داده اند. مفهوم تمدن را که نخستین بار اندیشمندان فرانسوی سدهْ 18 در برابر مفهوم بربریت مطرح

1- (1) عبدالامیر دیکسون، دراسات فی تاریخ الحضاره العربیه، ص 6.
2- (2) اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی، ص 154.
3- (3) لغت نامه دهخدا، ج 17، ص 942.
4- (4) گفت گوی تمدن ها و جهان اسلام، همان، ص 242.