ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) - 24 صفحه 225

خود می گویم آنچه باید بگویم و می کنم آنچه را باید بکنم. در این روز حاج شیخ مرتضی آشتیانی هم عازم بر مهاجرت به حضرت عبدالعظیم شده است. گویا ازد م در دروازه او را برگردانیده و ممانعت کرده اند.»(1)

یک هفته بعد، شعار تحصن، لباس عمل می پوشد، کرمانی می نویسد:

«در خانه آقا یحیی مسموع افتاد [= شنیده شد] آقا سید ریحان اللّه دیروز رفته است به حرم حضرت عبدالعظیم و متجاوز [= بیش] از سیصد نفر با ایشان مهاجرت نموده اند.»(2)

از روی تحقیق می گویم که: مرحوم ریحان اللّه، باطناً مشروطه «مشروعه»ای بود؛ هرچند در ظاهر، دیگران فکر می کردند که وی مشروطه طلب است. او مرامش را بر زبان می آورد و با صراحت تمام بیان می کرد و در صورت نیاز راهش را از همراهان سست عنصر، جدا می نمود.

5. فرجام کار

با تحقیق در زوایای زندگی این عالم فرهیخته چنین به دست می آید که: «سیّد ریحان اللّه یک مشروعه خواه جدّی بود؛ ولی در خط مشروطه خواهان، از یک طرف نباید تنفّر منطقی و مستدلِّ سید ریحان اللّه را از سفارت نشینان و پیش بینی او از نقشه های دشمن پس از تسلّط