ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) - 24 صفحه 9

بداند و ببیند که من این کتاب و اخبار از این کتاب ها بیرون کرده ام و کتابی ساخته انکار نکند و نگوید که سخن دیگران جمع کرده است و نسبت آن به خود کرده. نیست مرا درین کتاب بغیر از جمع و ترتیب مگر آن اخبار که خاص اند بقم و اهل قم که من در جمع آن زحمت کشیدم. و آنچ جز آنست، از تواریخ و دیگر کتب است که من آنرا درین کتاب ایراد کرده ام.»(1)

بنابراین میزان اشتباه و خطا در این کتاب بیشتر خواهد شد؛ زیرا اگر منابع استفاده در تاریخ قم قابل نقد باشد، این اشکال عیناً به این کتاب وارد خواهد بود. لذا نبایستی مطالب این کتاب را به طور صدر در صد درست تلقی به قبول کرد و آن را پیراسته از خلل و نقصان دانست. برخی از پژوهشگران هم به این موضوع اشاره کرده اند.(2) از جمله جناب حجهالاسلام عباسعلی قضایی(3) می گوید:

«با آنکه کتاب تاریخ قم و ترجمه اش، دو اثر از دو شخص توانمند است - چون خود کتاب گویای این معنا می باشد - پس چرا علماء رجال و فقهاء از قدما و متأخرین از هم عصر حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی... و متأخرین از او مانند شیخ طوسی، نجاشی، کشّی، علاّمه و... (او را) توثیق یا مدح ننموده اند؟ و تعبیر بالاتر از توثیق توسط مرحوم صاحب ریاض العلماء و مرحوم صاحب الذریعه که

1- تاریخ مذهبی قم، ص 13 و 14.
2- ر.ک: تاریخ و فرهنگ ایران، ج 3، ص 319.
3- این محقق بزرگوار با کمال محبت نوشته دستنویس خویش را که حاکی از تحقیق و تأمل زیاد ایشان پیرامون نویسنده تاریخ قم است، در اختیار بنده قرار دادند. فرآیند این تحقیق ارزنده در همایشی که به مناسبت بزرگداشت حضرت معصومه(س) در سال 1384 ش. برگزار شد، گویا ذیل تصحیح و تحقیق جدید کتاب تاریخ قم به چاپ رسیّد.