حاکمان قم صفحه 156

مشروطیت،مردم را به این آگاهی رسانده بود که«ما هم هستیم».برخی رهبران حکومتهای اجتماعی نیز در شهرهای مختلف سربرآوردند که درواقع،بخشی از قدرت بودند و اگر نیروی محرّکی در ادارۀ شهر نداشتند،دست کم،نیروی بازدارندۀ قابل توجّهی در برابر حاکمان منصوب به شمار می آمدند.در چنین فضایی،رضا شاه بر اوضاع مسلّط شد و زمزمه های ناهمساز را در گلو خفه کرد و در نظام ادارۀ کشور نیز تغییرات جدّی،و بیشتر به تقلید از اروپاییها،به وجود آورد.

در سال 1316 ه.ش.با تصویب تقسیمات جدید کشوری (1)فرمانداری قم تأسیس شد و از آن پس،دیگر نام و نشانی از والی و حاکم و عامل نمی بینیم.افزون بر این،سمت جدیدی با نام«شهردار» نیز رخ نمود.بسیاری از امور ادارۀ شهر میان مسئولان ادارات مختلفی، چون:عدلیه،شهربانی،فرهنگ،دارایی و...تقسیم شد.نمایندگان مجلس ملّی نیز بودند.در قم،افزون بر همه جا،علما و تولیت آستان حضرت معصومه علیها السّلام نیز ذی نفوذ بودند. (2)پس دیگر نمی توان محور قدرت را به درستی مشخّص کرد.سهم هرکس،اندکی از قدرت شهر بود.میزان اقتدار هریک از این افراد،در مقاطع گوناگون،یکسان نیست و نیازمند بررسی های بیشتر و دقیق تر است.بااین حال،روشن است که قدرت استانداران یا فرمانداران این دوره،بسیار کمتر از قدرت کسانی