حقوق در قرآن: بررسی نکات حقوقی قرآن بر اساس تفسیر نور صفحه 447

1- . قرائتی، محسن، همان، ص 374 .

2- . رسول خدا 9 فرمودند: من طبق ظاهر حکم می کنم، امّا چنانچه حقّ با شما نیست به اتکای قضاوت من چیزی از کسی نگیرید که قطعه ای از دوزخ است.(همان)

3- (ممتحنه،10)

4- (شعراء،112و113)

5- . نساء، 94.

6- (انعام،62)

* سرعت حسابرسی و رسیدگی به امور، یک ارزش و روش الهی است. با توجه به این مطلب، باید سیستم به نحوی باشد که موجب اطاله دادرسی نشود و نیز قضات و دست اندرکاران امور قضایی طوری عمل کنندکه به طولانی شدن بی­مورد امور منجر نشود. «و هو أسرع الحاسبین»

اصل تناظر و حق دفاع (محاکمه قبل از صدور حکم)

¨ «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها»(1)

و اگر از (ناسازگاری و) جدایی میان آن دو (زن و شوهر) بیم داشتید، پس داوری از خانواده شوهر، و داوری از خانواده زن برگزینید (تا به اختلاف آن دو رسیدگی کنند).

* در جایی که قرار است حق کسی احیا شود لازم است طرفین حضور داشته باشند. قضاوت و امثال آن از این موارد است. «حکماً من اهله و حَکماً من اهلها»

¨ «قالَ ما مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»

(خداوند به ابلیس) فرمود: وقتی که من (به سجده) فرمان(2)ت دادم، چه چیز تورا از سجده کردن باز داشت؟ (شیطان) گفت: من از او بهترم، مرا از آتش و او را از گِل آفریدی.

* قبل از صدور حکم، محاکمه و بازپرسی لازم است. «قال ما منعک»

* در قضاوت باید به متهم نیز فرصت اظهارنظر داد. «قال أنا خیر منه»

¨ «قالَ یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی»(3)

(هارون در جواب) گفت: (ای برادر و) ای فرزند مادرم! (موی) ریش و سر مرا (به مؤاخذه) مگیر، همانا من ترسیدم (با برخورد تند من، آنها متفرّق شوند و) تو بگویی میان بنی اسرائیل تفرقه انداختی و کلام مرا مراقبت نکردی!

* باید به متّهم فرصت دفاع داد. «لاتأخذ بلحیتی»