منشور عقاید امامیه صفحه 12

توحید و مراتب آن

اصل بیست و هفتم

اعتقاد به وجود خدا، اصل مشترک میان همه شرایع آسمانی می باشد، و اصولاً فصلِ ممیّزِ انسان الهی (پیرو هر شریعتی که می خواهد باشد)از فرد مادی در همین امر نهفته است. قرآن کریم وجود خدا را امری روشن و بی نیاز از دلیل می داند، وهرگونه شک و تردید در این باره را بی مورد تلقی می کند. چنانکه می فرماید: (أَفِی اللّهِ شَکٌّ فاطِرِ السَّمواتِوَ الأَرضِ)(ابراهیم/10). در عین روشن بودن وجود خدا، قرآن برای کسانی که می خواهند از طریق تفکر واستدلال، خدا را بشناسند و شک و تردیدهای احتمالی را از ذهن خویش بزدایند، راههایی را پیش روی آنان گشوده است که مهمترین آنها طرق زیر است: 1. احساس وابستگی و نیازمندی انسان به موجودی برتر که در شرایط ویژه ای خود را نشان می دهد، و این همان ندای فطرت انسانی است که اورا به سوی مبدء آفرینش فرا می خواند.قرآن می فرماید: (فَأَقِمْ وَجْهَکَ للدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَةَ اللّهِ الّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها) (روم/30).

-------------- صفحه 38 نیز می فرماید:(فَإِذا رَکِبُوا فِی الفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلصینَ لَهُ الدّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلی البَرِّ إذا هُمْ یُشْرِکُونَ)(عنکبوت/65): آنگاه که در کشتی می نشینند ]و کشتی آنان، در تلاطم امواج سهمگین دریا، در آستانه غرق شدن قرار می گیرد[ خالصانه خدا را می خوانند، ولی آنگاه که آنان را به ساحل نجات رساند، شرک میورزند. 2. دعوت به مطالعه عالم طبیعت و تأمل در شگفتیهای آن که نشانه های روشن وجود خداوند است; نشانه هایی که حاکی از مداخله علم و قدرت وتدبیر حکیمانه در جهان هستی است: (إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمواتِوالأَرضِ وَاخْتلافِ اللّیِل والنَّهارِ لآیات لأُولی الأَلبابِ)(آل عمران/190): بدرستی که در آفرینش آسمانها و زمین و گردش شب و روز نشانه هایی برای خردمندان است. آیات مربوط به این امر، بسیار است و ما به عنوان نمونه به ذکر همین آیه بسنده می کنیم. بدیهی است آنچه گفتیم بدین معنا نیست که راه خداشناسی منحصر به همین دو راه است، بلکه برای اثبات وجود خدا دلایل بسیاری وجود دارد که متکلمان اسلامی در کتب کلامی خود آورده اند. مراتب توحید

همه شرایع آسمانی بر اساس توحید و یکتاپرستی استوار بوده، وبارزترین اصل مشترک در میان آنها اعتقاد به توحیداست; هرچند در میان پیروان برخی از شرایع انحرافاتی در این عقیده مشترک رخ داده است.ذیلاً با الهام از قرآن کریم و احادیث اسلامی و به کمک برهان عقلی، مراتب توحید را بیان می کنیم:

-------------- صفحه 39 اصل بیست و هشتم

نخستین مرتبه توحید، توحید ذاتی است. توحید ذاتی دو تفسیر دارد: الف ـ ذات خداوند یکتا و بی همتا است و برای او مثل و مانندی متصور نیست. ب ـ ذات خداوند بسیط است و هیچگونه کثرت و ترکیبی در آن راه ندارد. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در بیان دو معنای فوق چنین فرموده است: 1. هو واحد لیسَ له فی الأشیاء شبه: او یکتا است و برای او در میان موجودات مانندی نیست. 2. و انّه عزّوجلّ أحدیّ المعنی لا ینقسِمُ فی وجود ولاوَهْم ولاعقْل.(1): او «اَحَدِیُّ المعنی» است یعنی نه در خارج و نه در وهم و نه در عقل برای او، جزءْ متصور نیست. سوره توحید، که بیانگر عقیده مسلمانان درباره توحید است، به هر دو مرحله (اخلاص) اشاره دارد: به قسم نخست با آیه (وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفْواً أَحَد) و به قسم دوم با آیه (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَد). بنابر آنچه گفتیم، تثلیث مسیحیت (خدای پدر، خدای پسر، خدای روح القدس) از نظر منطق اسلامی باطل است، و در آیاتی از قرآن کریم نادرستی آن بیان شده است، چنانکه در کتب کلامی نیز مشروحاً در این باره بحث گردیده است و ما در اینجا به یک بیان بسنده می کنیم و آن اینکه: تثلیث، به معنای سه خدایی، از دو حال بیرون نیست: یا هر یک از این سه خدا، دارای وجود و شخصیت جداگانه ای هستند، یعنی هر یک واجد کلّ

--------------
1 . توحید، صدوق، ص84، باب 3، حدیث 3.
-------------- صفحه 40