منشور عقاید امامیه صفحه 95

داشتن ملیتهای گوناگون در سایه ایمان وعقیده، در اسلام وخدمت به آن ذوب شدند و همه تلاش خود را در مسیر پیشبرد اهداف عالی اسلام بکار گرفتند، و در نتیجه تمدنی را پایه گذاری کردند که هم اکنون جامعه بشری مرهون آن تمدن درخشان است. در این میان، شیعه در برافراشتن بنای شکوهمند تمدن اسلامی نقش مؤثری داشته است، کافی است در این جا کتابهای مربوط به علوم و تمدن اسلامی را ورق بزنیم که همه جا نام دانشمندان شیعه می درخشد. در ادبیات و علوم ادبی، کافی است که پایه گذار آن امیر مؤمنان علی(علیه السلام)بوده وادامه دهنده راه او شاگردش ابوالأسود دوئلی، وپس از آن شخصیت های شیعی که غالباً در عراق می زیستند،مانند: مازنی (متوفای/248)، ابن سکیت (متوفای /244) ابو اسحاق نحوی (از یاران امام کاظم (علیه السلام) )، خلیل بن احمد فراهی مؤلف کتاب «العین» (متوفای /170)، ابن درید مؤلف «الجمهرة» (متوفای /321) وصاحب بن عبّاد، مؤلف کتاب «المحیط»(متوفای/386) ،آنان و صدها ادیب شیعی که هر یک در عصر خود استوانه لغت و نحو وصرف و یا شعر و عروض بودند. در علم تفسیر، اوّلین مفسر پس از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) امیر مؤمنان (علیه السلام)وائمه اهل بیت (علیهم السلام) و پس از آنان عبد اللّه بن عباس (متوفای /68) و دیگر شاگردان آنان بوده اند. و در طول چهارده قرن، صدها تفسیر بر قرآن به صورت های مختلف نوشته اند و ما سیر تاریخی تفسیر نگاری شیعه را در مقدمه«تبیان» شیخ طوسی به تفصیل نگاشته ایم. در علم حدیث، شیعه بر دیگر فرق اسلامی تقدم داشته وسنت رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)را، روزی که نوشتن حدیث در عصر خلفا ممنوع بود، با نوشتن ومذاکره، حفظ کردند. در این باره می توان از «عبد اللّه بن ابی رافع»،

-------------- صفحه 285

«ربیعة بن سمیع» و «علی بن أبی رافع» از یاران امام علی (علیه السلام) وسپس شخصیتهایی از شاگردان امام سجاد وحضرت صادق و باقر (علیهم السلام)یاد کرد. رُشد حدیث در عصر حضرت صادق (علیه السلام) به جایی رسید که حسن بن علی الوشّاء می گوید: و من در مسجد کوفه نهصد محدّث را دیدم که همگان می گفتند: حدثنی جعفر بن محمد(علیهما السلام) .(1) در قلمرو فقه، در مکتب پیشوایان اهل بیت (علیهم السلام)مجتهدان برجسته ای تربیت شده اند مانند: ابان بن تغلب (متوفای /141)، زرارة بن اعین(متوفای /150) ، محمد بن مسلم (متوفای /150) ، صفوان بن یحیی بجلی مؤلف سی کتاب (متوفای/210هـ) وصدها مجتهد توانا و محقّق مانند شیخ مفید، وسید مرتضی و شیخ طوسی و ابن ادریس ومحقّق حلّی و علامه حلّی که آثار گرانبهایی از خود به یادگار نهاده اند. شیعه نه تنها در این علوم تلاشگر وخدمتگزار بوده، بلکه در دیگر علوم مانند تاریخ و مغازی، رجال و درایه، شعر و ادب نیز خدمات شایانی را به جهان اسلام عرضه کرده است که ذکر نام واسامی آنان در این مختصر نمی گنجد. آنچه گفته شد مربوط به علوم نقلی است ، ولی در علوم عقلی مانند کلام وفلسفه بر تمام مذاهب، تقدم داشته اند، زیرا شیعه بیش از تمام فرقه های اسلامی به عقل بها داده است. و با الهام از گفتارهای امیر مؤمنان و فرزندان معصوم او(علیهم السلام) در تبیین عقاید اسلامی بیش از حد کوشش کرده، ومتکلمان عالیقدر و فلاسفه بزرگ به جهان اسلام تحویل داده است، و کلام شیعی یکی از پربارترین مکاتب کلام اسلامی است که علاوه بر کتاب و سنت

--------------
1 . نجاشی، شماره79.
-------------- صفحه 286

از عقل وخرد به نحو شایسته بهره می گیرد. یکی ازپایه های تمدن علمی، شناخت عالم طبیعت و قوانین آن است، و در عصر حضرت صادق (علیه السلام) شاگرد نامدار او جابر بن حیان در علوم طبیعی به پایه ای رسید که او را امروز پدر علم شیمی می نامند. و در تدوین علوم جغرافیا، احمد بن ابی یعقوب، معروف به یعقوبی (متوفای /290) نخستین جغرافی دانی است که کشور پهناور اسلامی را زیر پا نهاد وکتابی به نام «البلدان» نگاشت. این تلاش همه جانبه توسط دانشمندان شیعه از قرن نخست هجری تا به امروز ادامه داشته و در این راه حوزه ها و مدارس و دانشگاههای فراوانی تأسیس کرده اند که پیوسته در راه علم و دانش خدمتگزار بشریت بوده است. آنچه گفته شد اشاره ای گذرا به نقش شیعه در علم و تمدن اسلامی بود، برای آگاهی بیشتر به کتابهای مربوط به این موضوع رجوع فرمایید.(1) اصل یکصد و پنجاهم

شیعه امامیّه، اختلاف در فروع را مانع از اخوّت اسلامی و وحدت صفوف مسلمین در برابر استعمار نمی داند و همچنین معتقد است که با برگزاری مناظرات و مذاکرات علمی در محیط آرام، می توان به بسیاری از مشکلات و اختلافات فکری و فقهی (که احیاناً مانع اتحاد و همبستگی سیاسی مسلمین جلوه می کند) خاتمه بخشید. اصولاً اختلاف در سلایق و افکار، غریزیِ بشر بوده و بستن باب نِقاش و مذاکره علمی بر روی

--------------
1 . فهرست ابن ندیم، رجال نجاشی، فهرست شیخ طوسی، تأسیس الشیعة، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، أعیان الشیعة، وجلد ششم از بحوث فی الملل والنحل و کتب دیگر.
-------------- صفحه 287