شیعه‌شناسی صفحه 28

ورزیدند که عبارتند از:

الف ـ تفسیر قرآن کریم: حضرت در بین چهار خلیفه آن چنان که خود اهل سنت نیز اذعان دارند صاحب بیشترین روایاتهای تفسیری هستند (1)و از طرفی شاگردان ایشان در مکه و مدینه و کوفه که از آنان بعنوان صحابیان و نیز تابعیان یاد می‌شود خود صاحب مکتب تفسیری شدند.

اینکه می‌گوییم مکتب تفسیری یک مسأله ساده‌ای نیست اینکه شخصی در زمینه مباحث قرآنی چه تفسیر و قرائت صاحب‌رأیی قوی و متقن باشد و تا جایی پیش برود که خود صاحب مکتبی باشد برای مردم آن شهر و دیار و این تفکر در سالهای بعدی و تا عصر ما ادامه یابد و به قول او استناد شود مثلاً گفته شود که در تفسیر فلان آیه چند نظر وجود دارد که یکی از این نظرها نظر ابن عباس است این خیلی مهم است زیرا خود سازنده نوعی تفکر در جهان اسلام خواهد بود که نهایتا سرمنشأ آن به علی علیه‌السلام برمی‌گردد که توانسته است چنین شاگردانی را با چنین سطحی از تعقل و تفکر تربیت کند.

ب ـ علم نحو: این علم که در آن به نقش کلمات در جمله می‌پردازد و مشخص می‌کند که کدام کلمه فاعل، مفعول، فعل و . . . است که در معنی قرآن و صیانت آن از برداشتهای نادرست خیلی مهم است. اینجا حضرت به ابوالاسود دوئلی دستور می‌دهد که قوانینی برای این علم وضع کند که ماجرای این دستور و پیدایش علم نحو خیلی جالب است. (2)

ج ـ علم کلام: علم کلام که در آن به عقاید اسلامی می‌پردازد و از آن دفاع می‌کند دارای ادبیاتی مخصوص است. واژه‌هایی چون ازلی، ابدی، قدیم، حادث، ممکن، وجود، وجوب و . . . نخستین بار در کلمات حضرت به آن اشاره شد. نهج‌البلاغه مملو از این واژگان است.

و لذا ابن ابی‌الحدید معتزلی در مقدمه نهج‌البلاغه به این موضوع اشاره دارد و